Yüklem, özne ile cümlenin ana bileşenidir. Bir cümlede, bir eylemi, oluşumu, durumu, hareketi veya dönüşümü ifade eden bir öğedir. Türkçede fiilin normal yeri cümlenin sonundadır, ancak bazı özel durumlarda cümlenin başında veya ortasında da kullanılır. Cümlede ana tümceyi veya ana tümleci taşıyan ve çekim biçiminde olan öğedir. Tense, şahıs ve görünüş eklerini alarak cümleyi en büyük kelime grubu haline getirerek çekimlenir. Özne dışında cümlenin diğer unsurları yüklemin etki alanındadır. Dolayısıyla nesne, zarf tümleci ve yer tümleci buna bağlı olarak kullanılır.
Yüklem/fiil, bir veya daha fazla kelimeden (cümle) oluşabilir. Türkçede bir tavır belirtmek için bir cümle kullanılıyorsa yüklem asil olur ve fiil eki (kişi eki) ile birlikte kullanılır. “Çok hastayım.” (yorgunum)
Bir eylemi ifade etmek için bir cümle kullanılırsa, fiil fiil olur ve fiil çekim ekleriyle kullanılır. “Ben kitabı okudum.” (Okudum)
Cümledeki ruh halini ve zamanı bildirerek cümleyi ortaya çıkaran birincil unsurdur. Bağımsız cümle özelliği görünür. Diğer unsurlar yüklemin tümleyenleridir. Cümledeki yüklemi bulmak için herhangi bir öğeyi sorgulayamayız. Bunu bir çekim biçimindeki kelimelerden anlıyoruz.
Öznenin aksine yüklemin/fiilin etkisi başlangıca doğrudur, çünkü Türkçe kökeni sonda olan bir dildir. Cümlede yüklemi bulmak için eylem, oluş ve eylemi ifade eden sözcük aranır. Bazı cümleler birden fazla isim fiil içerebilir. Türkçede gerundis dediğimiz bu tür kelimeler tam bir cümle ifade etmedikleri için cümlenin asıl yüklemi haline gelmezler.
Türkçede yüklem/fiil geçişli ve geçişsiz olmak üzere iki farklı çerçeveye sahiptir. Fiil geçişsiz ise cümlede nesne yoktur. Bu durumda, asıl nesne, kim, kim, kim, kime, ne, ne, ne, ne sorusu sorulacaktır. Fiil bu soruları cevaplamıyorsa, fiil geçişsizdir.
Öğrenci kitabı okur. (Öğrenci ne okudu?) Bu cümlede “ne?” Fiil/fiil geçişlidir çünkü soruyu cevaplayan bir öğe vardır. Bu örneğe bir göz atalım:
Öğrenci eve geldi (öğrenci kime, kime, neye, neye gitti?) Bu cümlede öğrenci “neden/neden gidiyor?” Soruya cevap veren madde yok. Benzer şekilde, “Beşinci kata çıktım.” Cümlede yüklemin nesneye ihtiyaç duymadığı görülür. Cümlede, hasta adam neden/neden öldü? Soruya cevap veren madde yok.
Konuşmacı, ortak özne ile sırayla bir cümle kurarsa, en az çaba yasasının gerektirdiği şekilde son eki son cümlenin yüklemine getirebilir. Bu durumda cümle sıralı olduğu için birden fazla bağ oluşur. “Düşüyor, kalkıyor. Koşuyordum ama yine de pes etmedim.”
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]