Türkçe sonunda omurgası olan bir dildir. Yani Türk tabiat yapısında özne başta, özne ve tümleç ortada, yüklem sondadır. Cümle düzeni bakımından Türkçeden çok farklı olan diller de vardır. Dillerde sözdizimi özne + yüklem + enjektör, yüklem + özne + içerme şeklindedir; Nesne + özne + fiil gibi farklı biçimler gösterir. Bazı dillerin çok katı gramerleri vardır ve öznenin ve yüklemin doğal yerini asla değiştirmezken bazı diller, özellikle Türkçe, öğelerin yerini kolaylıkla değiştirebilir.
Türkçe dilbilgisindeki öğelerin yerini değiştirmek, dilbilgisi kurallarının ihlali veya anlam bozukluğu değildir. Konuşma dilinde Türkçe cümleler bazen ögelerin yeri değiştirilerek kullanılmaktadır. Hatta bazen konuşmacının anlamı güçlendirmek ya da vurguyu artırmak için öğelerin yerlerini değiştirmesi gerekir.
Türkçe dilbilgisinde fiil/fiil sonunda değil başka bir yerde doğal yerinde kullanılırsa ortaya çıkan cümle doğal halinden farklı bir şekilde kullanılır. Yüklemin cümle içindeki yerine göre Türkçede iki tür cümle karşımıza çıkar: 1. Yüklem (basit) cümle, 2. Tersine çevrilmiş cümle.
1. Düzenli toptan satış
Sonunda yüklem bulunan cümlelere normal cümle veya basit cümle denir. Normal bir cümlenin normal yapısı şu şekildedir: “özne + nesne/tümleyici + yüklem”
Öğretmen bana kitabı verdi. (Ö + N + Ö + Y)
Çok hastayım. (T + T + Y)
Kitap geçen yıl yayınlandı. (sözde T + T + Y)
2. Tersine çevrilmiş cümle
Tersine çevrilmiş bir cümle, cümlenin sonunda kökü olmayan bir cümledir. Türkçe, birçok dilden farklı olarak ögelerini değiştirebilen bir dildir. Bu nedenle, yüklem başta veya ortada bulunabilir. Bazı cümlelerde cümlenin temel unsuru olan yüklemin eksik olduğu görülür. “Öğelerin sırasına göre” denilince sadece düzenli ve ters olarak anlaşılsa da yüklemin olmaması öğelerin cümledeki sırasını da etkiler. Yüklemi olmayan develere oval cümleler denir.
Ben kitabı okudum. Günlük dil ve edebi eserlerde ters cümlelerin kullanılmasının çeşitli sebepleri vardır. Öncelikle konuşma dilinde daha yaygın olduğunu söyleyebiliriz. Atasözleri ve deyimlerde genellikle devrik bir cümleye rastlanır. Konuşmacı, ifadeyi güçlendirmek veya şiirsel bir ifade yakalamak için yüklemi başlangıca taşır. Fiil, Türkçe’de normal cümle yapısının sonunda olmasına rağmen, ters bir cümle yanlış veya kural dışı bir kullanım olarak değerlendirilmez. Yüklemin cümle sonundan ziyade cümlenin başka bir yerinde serbest kullanım avantajı olmasına rağmen hareketinde herhangi bir düzensizlik yoktur. Örneğin kelime gruplarını ayırıp aralarına giremez. Kelime grupları bir bütün olarak çalışır. Babamın amcası geldi, (yanlış) < Babamın amcası geldi. Bileşik cümle kullanımında her fiil kendi cümlesi (cümle alanı) içinde hareket etmekte serbesttir. Dolayısıyla bu durumda dübelin hareket serbestliği de kısıtlanmıştır. Yarın ona / bize gel dedim. (yanlış) 3. Oval cümle Desteği olmayan cümlelerdir. Hükmün ne olduğu okuyucunun yorumuna kalmıştır. “Önümüzde geniş ve yemyeşil bir ova… ortasında küçük ama çok güzel bir göl var…” cümlelerinde yüklem yoktur. Üç nokta yüklemin eksik olduğunu gösterir. Ancak, “öyleydi, öyle görünüyordu” cümlesinin bir cümle olarak tasarlandığını anlıyoruz. Yani bu cümleler eksiltili cümlelerdir. İçindekiler [wpcin-random-posts]
Kırmızı araba geldi, (yanlış)
Ona / yarın bize gel dedim. (Doğru) | Cümle Öğeleri | – | Cümledeki anlam
Diğer gönderilerimize göz at