Her dilde olduğu gibi Türkçede de yüklemin iki farklı şekli vardır. Cümlenin yüklemi, bir yüklem fiili veya ek bir fiil (i-fiil) içeren isim tipi bir kelimedir. Cümlenin yükleminin isim mi yoksa fiil mi olduğu, o cümledeki öğelerin türünü ve bazen kapsamını etkiler. Örneğin yüklemi isim olan cümlede geçiş yoktur. Aynı şekilde geçişsiz fiilin bulunduğu cümlede de onunla bir nesne yoktur. Buna göre Türkçede cümleler yüklem türüne göre ikiye ayrılır: 1. fiil tamlaması, 2. isim tamlaması.
fiil cümlesi
Cümle ifadesinin tamamını taşıyan yüklem çekimli bir fiil ise, o fiilin geçtiği cümle bir fiil tamlamasıdır. Bu tür cümlelerde fiil, oluş, fiil veya fiil bulunur. Duruma bağlı olarak, cümle bir yer tümleci, bir koşul ve bir nesne içerebilir.
Hasan eve döndü.
Hasan yemeğini yedi.
Dün iyi ders.
Hasan, okul arkadaşının ona verdiği romanı bir çırpıda okudu.
Şartlı haber kipinden (bildirim) veya şartlı düzen kipinden oluşan bir fiil tümcesinde yüklem olarak kullanılan fiil, birden fazla veya dilek kipi alabilir.
Sen geldiğinde i-vor-du-m çalışıyorum. Keşke dediğini yapsaydım.
Gerçek anlamda gergin bir ifade taşımasalar da, dilek kipi ile oluşan çekimli fiil tamlamaları da vardır. Fiil cümlesinin yüklemi bir yardımcı fiilden ve et-, act-, ol-, br-, find-, find-, give one, write-, know-, stop-, stay- tipinde bir isimden oluşabilir. , go-, come- tipi iki fiilden oluşabilir, bir yardımcı fiil ve diğeri bir ana fiil. Dilbilgisinde “make” olarak adlandırılan kullanımın oluşmasında yardımcı fiillerin etkisi büyüktür. Örneğin fiil hız verir, bilir, yeter, yazar, yaklaşır, durur, kalır, gider, gelir, süreklilik fiil ile elde edilir.
Yeterince sıkı çalıştıysan. Daha fazla para kazanacağım.
Fiil tamlamalarının bir diğer özelliği de fiilin diğer unsurlarla kurduğu ilişkiye göre şekillenmesidir. Fiilin bir nesne alıp almadığı veya etkin olup olmadığı çatıyı oluşturur. Fiil yanında nesne alıyorsa geçişlidir. Cümlenin fiili geçişli ise, özellikle nesne olmak üzere bir yer tamlaması ve bir zarf tümleci olabilir.
Dün ödevimi yaptım.
Cümlenin fiili geçişsiz ise cümlede nesneden başka unsurlar olabilir. Geçişsiz bir fiil, nesne almayan bir fiil anlamına gelir.
Hasta sabah saatlerinde yatağında hayatını kaybetti.
Geçişsiz fiil, nedensel-olumlu fiil alırsa geçişli olur. Bu durumda cümle, kendisi ve diğer öğelerle birlikte bir nesne içerebilir.
Çocuk ağladı, (ağladı geçişsiz fiil) Adam çocuğu ağlattı.
N (adamı kim ağlattı? – çocuğu ağlattı).
Fiil edilgen ve geçişsiz haldeyse cümlede özne diye bir şey yoktur. Aşağıdaki örnekte, yüklem kabı zorunludur. Ben- fiili – (i) – olumsuz ekini alarak kelimeyi değiştirmiştir. Bu durumda cümlede net olarak belirlenebilen bir özne yoktur, çünkü fiildeyken bile hiçbir şey almaz. Bu şekilde oluşturulan beşik çatıya beşik çatı denir.
Birlikte arabaya bindiler. (ne özne ne de nesne)
Fiil tamlamalarını yüklem (post-tense) ve koşullu dilek kiplerine göre aşağıdaki gibi gösterebiliriz.
eve geri döndüm. (1. kişi geçmiş zaman) Eve geldim. (Birinci şahıs geçmiş zamanı öğrendim) Eve geldim-ir-im. (1. kişi şimdiki zaman) Eve gidiyorum. (1. kişi şimdiki zaman) Eve gidiyorum. (birinci şahıs gelecek formu) Come home-se-m. (şartlı 1. kişi) eve gel – must-y-im. (gerekli 1. kişi) Eve gideyim. (kişisel birinci kişi)
Phrasal fiil örnekleri aşağıdaki gibidir.
Eve gel i-yor-du-m. Eve gel – i-yor-mus-um. Eve gel-se-y-di-m.
Eve gel ir-di-m. eve döndüm. eve gel-yy-me-im.
ben geldim tmm eve döndüm.
Eve git will-ti-m. Eve gideceğim.
cümle adı
Yüklemi isim türü bir sözcük ve yardımcı fiil içeren bir cümleye aday cümle denir. Bilindiği üzere fiil eki Türkçedeki en eski yardımcı fiillerden biridir ve günümüzde tek başına değil isimleri yüklem yapmak için kullanılmaktadır. Günümüzde isim haline gelen i- fiilinin geçmiş zaman (i-di), geçmiş zaman (i-miş) ve sübjektif (i-se) çekimlerinde kullanıldığına dikkat çekilmektedir.
Dün hastaydım. < dün hastaydım Ancak yardımcı fiil isimlere ek olarak ve kişi bildiren olarak da kullanılır. Şimdiki zaman ekleri olarak da adlandırılan isim ve kişi ekleri (işaret ekleri), aşağıdaki örneklerde olduğu gibi kelimeyi isim türüne atfeder. Ben üniversitede öğrenciyim. Bir isim cümlesinde, isim olmaları şartıyla her tür kelime yardımcı fiil alarak yüklem olabilir. Buna göre i- yardımcı fiili, görülen geçmiş zamandan, öğrenilen geçmiş zamandan ve bazen de dilek kipinden önce gelerek ismi yüklem haline getirir. Bu tür kullanımlarda mastar ve tamlama eklerinden sonra kişi ekleri gelir. Aorist formdaki aday cümlelerde yardımcı fiil isimden sonra gelir ve durumu kişi ile ilişkilendirerek yüklemi oluşturur. Bir aday cümlenin yüklemi, özel isim, cinsiyet ismi, topluluk ismi, aday fiil, sıfat, sıfat, edat, zamir gibi kelime türlerinden ve evet/yok gibi isimlerden oluşabilir. Aldığın araba kırmızı, (sıfat) Bir isim tümleci, bir yer tümleci ve bir zarf tümleci içerebilir, ancak bir nesneye sahip olamaz. Ancak fiil, fiillerden oluşuyorsa, onun nesnesi olabilir. Yazdıklarımı ilk okuyan sensin. Yüklemin (ortak kök ve sesteş sözcüklerin) hem isim hem de fiil olarak kullanılıp kullanılamayacağını anlamak için, onun bir isim tamlaması mı yoksa bir fiil tamlaması mı olduğunu anlamak için cümlenin anlamına bakmak gerekir. Ders notlarınız var. İçindekiler [wpcin-random-posts]
Çocukken çok zayıftım. < Çocukken çok zayıftım.
Ya yaşlıysan?
sen hastasın.
O benim en iyi arkadaşım.
En faydalı şey güzel sözleri dinlemektir, (isim fiil)
En iyi öğrenci sıfatı dinler
En büyük Türk Atatürk’tür (özel isim)
En yaygın avcı aslandır (cins adı)
en sevdiğin (zamir)
Kalemim var (isim)
Her evin arabası yoktur, (isim)
Bu sadece benim için, (edat)
Amacım okulu zamanında bitirmekti.| Cümle Öğeleri | – | Cümledeki anlam
Diğer gönderilerimize göz at