Oluşumları sırasında ses yolu açık olan ve bu nedenle herhangi bir engelle karşılaşmayan ve rahatsız edici olmayan seslere ünlü denir. Ünlüler Türkçede kendi kendine hece oluşturan ve telaffuz edilebilen seslerdir: o, a-cı, ö-de-mek, i-ki vb. İstanbul lehçesine göre Standart Türkçe Türkiye’de 8 ünlü vardır ve alfabede bir harfle gösterilirler: /a/, /e/, /ı/, /i/, /o/, /ö/, / u/, /ü/ . Türkçedeki ünlülerin telaffuz bakımından farklılık gösteren ancak anlam ayrımı yapmayan fonemik varyantları (allofon) olmasına rağmen, metinde ayrı işaretler halinde görünmezler: [á]Ve [ė] vb.
Ünlülerin başlıca özellikleri şunlardır:
-Ağız açık durumda (yani ses yolu açıkken) herhangi bir engelle karşılaşmadan çıkan seslerdir.
– Tek başına telaffuz edilir ve uzun bir sesli harfe benzer (iki sesli harf değerinde).
Türkçede 8 ünlü vardır: ae ı io ö u ü
– dil geri çekilmiş olarak kalın ünlüler; İnce ünlüler, dilin öne doğru itilmesiyle oluşturulur.
Dolgun, düz dudaklı ünlüler. Kısaltıldığında ve yuvarlandığında ortaya çıkan ünlüler de yuvarlak ünlülerdir.
– alt çene açıkken ve ağız boşluğu genişken sesli harfler geniştir; Alt çene daha az açıkken ve ağız boşluğu dar olduğunda ortaya çıkan ünlüler de dar ünlülerdir.
Ayrıca bazı yayınlarda “uçurum” ayrımının “sevgili”nin yarısı olarak geçtiği bir ses arabirimi vardır. Bu ünlülerin bazılarının uzun biçimlerine özellikle yabancı dillerden kopyalanan sözcüklerde de rastlanmaktadır: /a:/, /e:/, /i:/, /u:/. Türk ünlüleri farklı ölçeklere göre sınıflandırılır:
1. Oluşum/eklemlenme yerlerine göre: Ağız boşluğunun ön kısmında oluşan ünlülere ön ünlüler, arka kısımda oluşanlara arka ünlüler denir. Kaynaklarda kalın ünlüler için kalın, ön ünlüler için ince terimleri kullanılmaktadır. Ön ünlüleri oluştururken dil öne doğru itilirken, arka ünlüleri oluştururken geri çekilir. Ön ünlüler /e/, /i/, /ö/, /ü/, arka ünlüler /a/, /ı/, /o/, /u/ dir.
2. Dudakların durumuna göre: ünlüler oluşurken dudaklar büzülerek yuvarlaklaşır veya serbest kalır. Ünlüler bu konuda düz ünlüler ve yuvarlak ünlüler olarak ikiye ayrılır. Normal Türkçe ünlüleri /a/, /e/, /ı/, /i/; Yuvarlak ünlüler /o/, /ö/, /u/, /ü/ fonemlerdir.
3. Ağız boşluğunun durumuna göre: Ünlülerin sınıflandırılmasında kullanılan kriterlerden biri de çene açısı ve ağız boşluğunun genişliğidir. Oluşumları sırasında alt çenenin aşağı doğru hareket ettiği ve ağız boşluğunun genişlediği sesli harflere geniş (açık) ünlüler denir. Türkçedeki kalın ünlüler /a/, /e/, /o/, /ö/’dür. Dar (kapalı) ünlüler, çene açısı ve ağız boşluğu dar ünlülerdir: /ı/, /i/, /u/, /ü/.
4. Ses süresine göre: Ünlüler süre bakımından iki temel kategoride incelenir: uzun ünlüler ve kısa ünlüler. Türkçedeki uzun ünlüler daha çok yabancı kökenli kelimelerde görülmektedir: amir (a.mir), memur (me.mur), mide (mi.de), hala (ha:la :), sure (su:ret). ) , otobüs (bu: s) vb. Türk dilinde nesih kelimelerde sesli harf uzunlukları fonemiktir, belirgin anlam: âlim âlim, kadı kadı, katil öldürücü (ka.til), örf, şura vb. Bazı yabancı kökenli kelimelerde uzunluk birincil iken bazılarında telafi edici bir uzunluk olarak karşımıza çıkmaktadır. Türkçe kökenli kelime uzunlukları çoğunlukla fonemlerle ilişkilendirilir: dağ (da:), bağlamak (ba:lamak), öğrenmek (ö:renmek), sağa (do:ru), ağabey (a:bi/a:bi) :); Baş üzerinde (başın üzerinde), mevcudiyette (mevcut). Yabancı kökenli kelimelerin bazı uzunlukları ünlülerin üzerine düzeltme işareti konularak belirtilir: â, î, û.
Yukarıda gösterilen ilk üç kriter göz önüne alındığında, Türkçe ünlüler aşağıdaki gibi bir diyagramda gösterilebilir:
Bu tabloya göre ünlülerin özellikleri şu şekilde ifade edilebilir:
/a/: arka ünlü, düz, geniş
/o/: sanat, dairesel, kalın ünlü
/ı/: kalın ünlü, düz, dar
/ö/: ön ünlü, yuvarlak, kalın
/e/: ön ünlü, düz, kalın
/u/: geri, yuvarlak, dar ünlü
/i/: ön ünlü, düz, dar
/ü/: ön ünlü, yuvarlak, dar
Uzun ünlüler: Türkçe kökenli kelimelerde uzun ünlü yoktur. Uzun ünlü, Arapça ve Farsçadan Türkçeye geçen kelimelerde karşımıza çıkar: şair (şa:ir), numune (numu:ne), inanç (i:man). Bu örneklerde, iki noktadan önceki harfle gösterilen ses uzun bir ünlüdür ve uzun olarak telaffuz edilir. Bununla birlikte, birçok kelimede uzun ünlü kısaltılmıştır: beyaz, hiçbir şey, rahatlık, ruh. Bu örneklerde kalın harflerle gösterilen sesler, alındıkları dilde uzun olmasına rağmen Türkçede kısa okunmaktadır.
Uzun ünlülerle kapalı hecelerle biten sözcükler, sesli harfle başlayan eklere sahip olduklarında veya yardımcı fiillerle kullanıldıklarında, hecenin açık heceye geçişindeki sesli harf uzunluğu genellikle parantez içindeki telaffuzla gösterildiği gibi ortaya çıkar: esasen (esa:esa: You are); hayat / hayat (hayat: ti); hukuk / hukuk (ka: nu: ni); ruhum / ruhum (ru: uğultu); eylem / prosedür (usu: lu); zamir / zamir (zamir: nen); arkadaş olmak (arkadaş olmak: a b olmak), hitap etmek (ab olmak). Bazı örneklerde, varsayılan bu durumda da görünür: beyaz/beyaz, ruh/ruh, kitap/kitaba, kare/kare.
Yazıda uzun ünlüler genellikle görülmez: adalet (ada: let), badem (ba: dem), birlikte (bera: be), yönetim (ida: re), ifade (ifade: de), işaret (işaret: ret) , kaide (ka:id), numune (numu:ne), istek (istek), şair (şiir), şive (şi: ve), dal (Şu:be), cetvel (va:li), vefa (vefa ) .
Ünlemlerde iki veya üç sesli harf bir araya gelerek ünlemin yoğunluğunu ve hecenin uzunluğunu ifade edebilir: Oh, aah, aah. Bu tür örneklerde ünlüler ayrı ayrı değil, uzunluk olarak telaffuz edilir.
Sesli harfleri kullanmayla ilgili bazı kurallar:
Türkçede iki ünlü yan yana bulunmaz. Yan yana iki ünlü olan kelimeler kesinlikle Türkçe değildir:
Örnek: izle, fikir, cesaret, eğitim, aile, kaide, posta, terim, ilişki, Siirt, buut (boyut), fiil…
– Türkçe kökenli kelimelerde uzun ünlü yoktur. Uzun ünlüler, dilimize Arapça ve Farsçadan girmiş kelimeler vardır. (şair, numune, iman (şa:ir, numu:ne, i:man) Ancak Türkçede uzun ünlü bulunmadığından birçok yabancı kelimedeki uzun ünlüler Türkçede kısa okunur. Uzunluk tekrar görünür Diğer Temel > Temel, Hayat > Hayat, Hukuk > Hukuk… (ess: sı, hayat: tı, kanu: nen) Bazı örneklerde daha fazlası eklendiğinde uzunluk görünmüyor (beyaz > beyaz, sevgili > canım)
– Uzun ünlüler yalnızca belirli durumlarda gösterilir.
Görünmeyenler için mesela: adalet, badem, birlikte, lehçe, dal;
Örn: görenek, aile, dünya, konsey, hala…
– Eski metinden tercüme edilen bilimsel metinlerde uzun ünlüler özel harflerle gösterilebilir: a, u
– Türkçede, gibi (kısaltmalar hariç) ünlüsüz kelime yoktur.
– Türkçe kelimelerde o ve ö ünlüleri ilk heceden sonraki hecelerde bulunmaz.
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]