Halkın ruh halini, sevincini, hüznünü, dünya görüşünü, inancını, isyanını yansıtan, yazarı belli olmayan, edepli bir üslupla söylenen eserlere “türkü” denir. Türküleri kimin bestelediği bilinmemekle birlikte bu türküleri kimin yazdığı bilinmektedir.
Turku kelimesinin kökeni “Türk” kelimesidir. Arapça “i” eki “Türk” kelimesine eklenmiş ve “Türk”e özgü, Türkçeye özgü” anlamına gelen “Türk” kelimesi oluşmuştur. Bu kelime halk arasında ağızdan ağıza değişerek “Türkü” olarak değiştirilmiştir. İlk olarak 15. yüzyılda Doğu Türkistan’da aruz veznisiyle yazılmış ve özel bir ezgi ile söylenmiştir. Hece vezni ile yazılan ilk türkü 16. yüzyılda Anadolu’da ortaya çıkmıştır.
Türkü kelimesi farklı Türk boylarında farklı şekillerde kullanılmaktadır. Örneğin; Azerbaycan Türkçesinde “mahnı”, Kırgızcada “eldik ır” ve Kazakçada “türki, turik halik ani” olarak telaffuz edilir.
Türklerin özellikleri nelerdir?
• Türküler tüm hecelerde okunabilir, ancak en çok 7,8 ve 11 heceli türküler tercih edilir.
• Türkü, bükümlü ve üst üste olmak üzere iki kısımdan oluşur. Türkçeden orijinal kelimelerin bulunduğu bölüme “bent”, her satırın sonunda tekrar eden bağlaçların bulunduğu bölüme “bağ (kavuştak)” denir.
• Barajlar ve kavşaklar kendi kendine kafiyelidir.
• Türküler “aaab cccb dddb” veya “aaabb cccbb dddb” kafiyesiyle söylenir.
• Türküler 4 dizelik sözlerden oluşur ama 5-12 dizelik türküler de vardır.
• Divan edebiyatında şarkının popüler edebî karşılığı halk şarkısı olarak bilinmektedir.
• Her popüler şarkının kendine has melodisi vardır.
• Popüler şarkılar, başlangıçta amfileri bilinen ürünlerdir. Ancak zamanla farklı bölgelere yayıldığı için telleri unutulur ve bilinmeyen bir nitelik kazanır.
• Popüler şarkıları anonimleştirme. Göçler, kervanlar, asker sevkiyatları, yurt dışına gidenler, gezici halk ozanları gibi unsurlar etkili olmuştur.
• Diğer popüler şiir türlerine bakıldığında. Türkülerde kişisel özellikler öne çıkarken toplumsal boyut daha güçlü bir şekilde işlenir.
• Halk hikâyelerinde ve saz şairlerinin şiirlerinde manzum bölümlerden oluşan türkü türleri de vardır. Halkımız daha önce belli bir ezgiyle söylenen şiirlere pek çok cümle ekleyerek şiirleri türküye dönüştürmüştür.
• Aşk, ayrılık, ölüm gibi çeşitli konularda türküler yazılabilir. Belirli bir konu yoktur.
halk şarkıları; Ezgi, tema ve bestelerine göre 3 bölüme ayrılırlar.
1. Ezgilerine göre türküler
Türküler ezgilerine göre iki başlık altında incelenir.
Uzun Havas: Genel olarak serbest bir ritmi olan, ayırt edici bir özelliği olmayan, yöresel özellikler sonucunda gelişen bir türkü türüdür. Şarkıcı, şarkının ana melodisine müdahale etmeden bazı melodileri kendince uzatıp kısaltabilir. Düzensiz ritimler olarak bilinirler. Sözleri için için için için yanan ve düşündürücü olan uzun havalar, genellikle acınası bir şekilde acınası.
Uzun hava örneği:
Bu dünyadan bir gün
Eğer bu dünyadan ölürsem
Sonam Sonam Dağları tütüyor aman tanrım
Göz yaşların boşa gitti ağlama
Sonam dağları duman tüttürüyor aman aman
Ruhum çürürse bedenim yok olur
Sonam Sonam Dağları tütüyor aman tanrım
Göz yaşların boşa gitti ağlama
Sanam Dağları Aman Aman tüttürüyor
Bazıları mezarıma gelsin
Sonam Sonam Dağları tütüyor aman tanrım
Dileğim kabul oldu bilesin
Sanam Dağları Aman Aman tüttürüyor
Murat’ı ben almadım, bunu bilmelisin.
Sonam Sonam Dağları tütüyor aman tanrım
Göz yaşların boşa gitti ağlama
Sanam Dağları Aman Aman tüttürüyor
Türkiye bölgesi: Malatya – Argovan
Kırık havalar: Genellikle 2/4’lük tempoda, geleneksel söylene dayalı olarak icra edilen bu türkü türü “Oslo ezgileri” olarak bilinir. Genellikle canlı, enerjik türkülerdir. Kırık hava sadece sözlü eylemleri değil, sözsüz eylemleri de içerir. Kötü havalara örnek olarak Zeybek, Selam, Horon verilebilir.
Kırık hava örneği:
zeytinyağı yiyemiyorum
Zeytinyağı yiyemiyorum.
Besmede elbise giyemem.
senin gibi cahil
söyleyemem efendim
Domanish dağlarında kaldım,
canım yarim nerde
Türkiye bölgesi: Bursa
2. Konuya göre popüler şarkılar
Türkçede konu sınırlaması olmadığı için pek çok konu türkülerde işlenir. Bu konuların en önemlileri ve sıklıkla kullanılanları aşağıda ele alınmış ve kategorize edilmiştir.
Çocuklar için türküler: Çocukların kalplerine güzel duygu ve düşünceler aşılamak için söylenen türkülerdir.
Ninniler, bebekleri uyutmak veya ağlamalarını durdurmak için söylenen basit, melodik türkülerdir. Ninnileri kimin söylediği bilinmiyor. Dörtlük ve nakaratlardan oluşan ninnilerin kompozisyonu, söyleyenin ruh haline göre değişiklik gösterebilir.
Tabiat türküleri: Orman, dere, yayla gibi tabiatın kökenleri etrafında dönen ve pastoral karakterde olan türkülerdir.
Kahramanlık ve askerlik türküleri: Savaş, kahramanlık, yiğitlik gibi destansı temaların işlendiği türkülerdir.
Aşk şarkıları: Sevgiliye kavuşma, hasret, ayrılık gibi kalbe ait duyguların işlendiği hüzünlü şarkılardır.
Tören türküleri: Kına gecesi, nişan, düğün gibi özel günlerde söylenen tören türküleridir.
Ölüm Türküleri: Ağıt olarak da bilinen bu türküler, genç yaşta ölenler için söylenir.
Müşterek Türküler: Belli bir konu hakkında müşterek münakaşa halinde iki kişi tarafından söylenen türkülerdir.
İş şarkıları: İnsanların bağda, bahçede veya tarlada çalışırken toplu olarak söyledikleri türkülerdir.
Oyun türküleri: Oyunun hareket ve karakterlerine göre bestesi şekillenen türkülerdir.
3. Yapılarına göre türküler
Eğilim ve bağlaçların diziliş ve kafiye düzenine göre çeşitlenebilen, mısra sayısı değişebilen türkülerdir.
• Kuadriplejik mani ile eksiklikleri tamamlanan türküler
• Dörtlüklerden oluşan popüler şarkılar
• Benlikleri üçlülerden oluşan popüler şarkılar
• Kliplerden oluşan türküler
Popüler şarkıların yeri
Makam, ses ve melodi oluşturmak için kullanılan bir teldir ve duraklar ve güçlü ses konusunda belirli kurallara uyar. Popüler şarkıları da belli güçlere göre sınıflandırabiliriz. Popüler şarkılarda kullanılan makamatlar şu şekildedir.
Uşak Makamı: Türkülerde temel bir makam olan Uşak Makamında “usak” kelimesi “âşıklar” anlamına geldiği için bu makama âşıklar makamı da denilmektedir. İnsanların dini duygularını harekete geçiren ağır bir makamdır. Uşak makamı aynı zamanda kahramanlığı ve cesareti simgeler.
Hüseyni Makamı: Anadolu’da eşi benzeri olmayan Hüseyni Makamı, halk müziğinin ana ezgilerinden biridir. İnen ve inen özelliği olan bu makamda genellikle türküler söylenir.
Makam Karjijar: Şarkı biçiminde de kullanılan makam, canlı ve canlı olduğu için sıklıkla tercih edilir. Pastoral bir karaktere sahiptir.
Makam Mahir: Hüseyni makamının inen biçimi olan Mahir Makamı, Türk musikisinin en eski makamlarından biridir.
Makam-ı Hicaz: Türk sanat müziğinin en çok bestelenmiş makamıdır. Türk sanat müziğinin en basit makamlarından biri olan Hicaz Makamı; İçten, akıldan çıkmayan, akıldan çıkmayan özelliklerinden dolayı popüler şarkılar arasında sıklıkla yer alır. Diğer makamlarda bestelenen türkülerden daha hüzünlüdür.
yazar: Dilara Beyaz
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]