Divan edebiyatında şairler hakkında biyografik bilgiler veren tezkire adı verilen eserlerde eleştirinin izlerini bulmak mümkündür. İlk olarak 15. yüzyılda Ali Sir Neva’nın Mecâlisü’n-Nefâis adlı eserinde ortaya çıkan tezkireler, 16. yüzyılda hızlı gelişimini sürdürmüştür. Biyografik eserlerde şairler için biyografik bilgiler vermenin yanı sıra şiirler de değerlendirilmiştir. Ayrıca bu eserler, şairi, eserlerini ve çevresini ele alan bir bütün olarak edebiyat eleştirisi için bir model sunar.
Divan şairlerinin şiirlerini belli kurallara göre düzenleyerek oluşturdukları eserlere Divan denir. Edebî terim ve kavramlarla ilgili açıklamaların yapıldığı kitaplara belagat kitapları denir. Tezkirelerin yanı sıra eleştirinin ilk örneklerinin görüldüğü eserler arasında divan mukaddesleri ve belâgat kitapları da bulunmaktadır.
Türk edebiyatına yönelik ilk Batılı eleştiriler Tanzimat dönemiyle birlikte başlamıştır. Shinase bir eleştirmen olarak tam anlamıyla kabul görmese de türün doğuşunun temellerini attığına inanılabilir. Yazılarında dile ve edebiyata ilişkin görüşleri türün gelişmesinde adından söz edilmesini zorunlu kılmaktadır. Şinasi’den sonra değerlendirilecek olan Namık Kemal, eleştirel kimliğe sahip bir yazardır. Celaleddin’in Haruzamshah adlı oyununun önsözü olan Celal Mukadim bu türün önemli bir örneğidir. Namık Kemal’den sonra Ziya Paşa da bu türün örneklerini Hırbet Makadimisi, Şiir ve İnşa adlı yazılarıyla devam ettirir. Tanzimat dönemindeki eleştiri anlayışı, “eskiyi reddetmek ve yeniyi yaratmak” üzerine kuruludur.
Servet-i Fünûn döneminde eleştiri bağımsız bir tür olarak kabul edilmiş, önemi anlaşılmış ve bu tür üzerinde daha sistematik çalışmalar yapılmıştır. Ahmed Saib, Khaled Zia ve Hussain Jahid bu dönemin eleştirmenlerinden bazılarıdır. Servette von dönemi yazarları daha çok Fransız realist ve romantik yazarlarından etkilenmiştir. Türk edebiyatına yeni bir tenkit anlayışı getirmeyi hedeflemişler ve edebiyatımızda Batı tenkidinin yerleşmesine öncülük etmişlerdir.
Tanzimat Romantikleri Şinasi, Namık Kemal, Rikizade Akram, Abdülhak Hamid; Realistler Samipaşazade Sezai, Beşir Fuad, Nabizade Nazım ve Mizancı Murad’dır.
Fünun döneminde Cenap Şhabettin, Servet’i madeni para (sahte parayı gerçek paradan ayıran) anlayışıyla eleştirmiştir. Halit Zia, Muhammed Rauf, Nabizad Nazım, Hüseyin Cahid dönemin eleştirmenlerindendir.
Cumhuriyetin ilk yıllarında eleştiriler Yahya Kemal ve Ahmed Haşim ile başlamıştır. İsmail Habib Sivok ve Ahmet Hamdi Tanpınar edebiyat tarihi eleştirilerini ele alıyor. Nurullah Attak ve Süt Kamal Yatkin özeleştiri yapıyor.
Yöntem eleştirmenleri Asım Bezirci, Fethi Naci ve Hüseyin Cöntürk, yöntemi bağımsız olarak geliştirdiler. Sabahattin Ayuboğlu ve Vedat Gönyol hümanist eleştirmenlerdir. Çağdaş eleştirmenler Mehmet Kaplan, Tahsin Yücel, Akşit Göktürk, Şara Sain, Onsal Uskay, Murat Bilge, Orhan Burian, Tahir Alango, Memit Fuat, Mehmet Doğan, Bedirtin Kumart, Anis Bator, Nihat Sami Banarlı, Cemil Miriç, Keneh. Konur Ertop, Orhan Şaik Gökyay, Alpay Kabacalı, Cevdet Kudret, Agah Sırrı, Berna Moran, Rauf Mutluay, Yaşar Nabi, Ahmet Oktay, Atilla Özkırımlı, Nermi Uygur ve Fuat Köprülü.
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]