1. Kayaç çözünmesi ve toprak oluşumu
Kayaçlar dış kuvvetlerin etkisiyle zamanla çöker ve yayılır. Bu fenomene kaya çözünmesi denir.
taşları eritmede
Taşların cinsi, hava ve sudaki gazlar, sıcaklık farkları ve organizmalar başlıca etkenlerdir. Taşların erimesi iki şekilde gerçekleşir.
a) Fiziksel veya mekanik çözünme
Kayaçların kimyasal bileşiminde herhangi bir değişiklik olmaksızın fiziksel olarak parçalanmasıdır. Mekanik parçalanmanın en büyük etkisi günlük sıcaklık farkıdır. Gündüz ısınan ve genişleyen kayaçlar, gece sıcaklık düştükçe sıkışır ve daralır. Böylece taşlarda çatlak ve kırıklar oluşur. Fiziksel erime, günlük sıcaklık değişiminin yüksek olduğu çöl, karasal, bozkır ve tundra iklimlerinin etki alanlarında yaygındır. Ayrıca yüksek dağlık bölgelerde gündüzleri eriyen kar ve buzlu su taşların çatlaklarına sızarak geceleri donar ve hacim genişlemesi sonucu taşlar kırılır. Bunun dışında taşların boşluklarına giren bitkilerin kökleri zamanla kalınlaşarak mekanik olarak taşları kırar.
b) kimyasal çözünürlük
Taşların kimyasal bileşiminin nem ve sıcaklığın etkisiyle değişmesidir. Yüksek sıcaklık kimyasal çözünürlüğü kolaylaştırır. Sıcaklığın ve yağışın yüksek olduğu yerlerde, tropikal iklim, muson iklimi, savan iklimi ve ılıman okyanus ikliminin etkili olduğu yerlerde kimyasal erime yaygındır.
Türkiye’de toprak oluşumu ve toprak tipleri
Toprağın ana kaynağı taşlardır. Toprak, taşların fiziksel ve kimyasal olarak çözünmesi sonucu oluşan parçalar arasında bitki ve hayvan kalıntılarının karışmasından oluşur. Toprak, birçok mineral, organizma, organik madde, hava ve su içeren bir örtüdür. Aşağıdaki çizelgede gösterildiği gibi, toprak kütlesinin yaklaşık %45’i minerallerden, %25’i havadan, %25’i sudan ve %5’i organik maddeden oluşur.
Toprak oluşumunu etkileyen faktörler
Toprak oluşumunda ve belirli toprak özelliklerinin ortaya çıkmasında bazı faktörler etkilidir. Bu faktörlerin en önemlileri şunlardır:
1. İklim
2. bitki örtüsü
3. Ana kaya özellikleri
4. Arazinin yüksekliği ve eğimi
5. Zaman
1. İklim
İklim tiplerine göre farklı özelliklere sahip topraklar oluşur. Bu toprağa iklim toprağı denir. Toprakları etkileyen başlıca iklim elemanları sıcaklık ve yağıştır. Bu iki faktör, bitki örtüsünün fiziksel ve kimyasal ayrışmasını ve büyümesini ve dolayısıyla organik maddenin ayrışmasını ve topraktaki canlı yaşamın aktivitesini etkiler.
Sıcaklığın ve yağışın yüksek olduğu tropik ve nemli tropik bölgelerde aşırı çözünürlük ve oksidasyon sonucu kalın, kırmızı renkli topraklar (laterit) oluşur.
2. bitki örtüsü
Bitki örtüsü, toprak oluşumunu etkileyen faktörlerden biridir. Toprak yüzeyine düşen dal, yaprak ve yemişlerden oluşan bitki artıkları mikroorganizmalar tarafından parçalanarak humusa dönüştürülür.
Ayrıca bitkinin köklerinden çıkan asitler ile kayaçların erimesi hızlanır. Bitki örtüsü ayrıca toprak erozyonunu da önler. Bitki örtüsünün çok az olduğu veya hiç olmadığı yamaçlarda erozyon nedeniyle toprak tabakası incedir.
3. Ana Kayanın Özellikleri
Toprağı oluşturmak için önce ana kayanın çözülmesi gerekir. Altta yatan kayanın fiziksel ve kimyasal bileşimi toprak oluşumunda etkilidir. Örneğin, killi topraklarda yağışlı mevsimde şişen ve kurak dönemde çatlayan killi topraklara, killi ve kireçli topraklarda ise yüksek miktarda kireç içeren rendezina topraklara sık rastlanır.
Toprak oluşumunun ilk aşamasında ana kayanın fiziksel ve kimyasal özellikleri toprakta hissedilir. Bununla birlikte, toprak oluşumunun sonraki aşamalarında, topraktan taşınma ve organik maddenin toprağa katılma süreçleri olduğu için toprak yapısında değişiklikler olur.
4. Arazinin yüksekliği ve eğimi
Yüksekliğin artması, sıcaklığın düşmesine ve belirli bir yüksekliğe kadar yağışın artmasına neden olur. Yüksekliğe bağlı olarak iklim koşullarında meydana gelen bu değişimler toprak oluşumunu da etkiler.
Eğimin yüksek olduğu yerlerde yüzey suyu ve yerçekiminin etkisiyle çözünen maddeler sürekli olarak aşağı doğru taşınır. Bu nedenle eğimin yüksek olduğu yerlerde orman ve çayır örtüsü altında ince topraklar görülürken, bitki örtüsünün olmadığı yamaçlarda çözünmüş maddeler taşındığı için ana kaya görülür.
5. Zaman
Yoğun toprağın oluşması binlerce yıl alır. Örneğin Kola yakınlarında 300.000 yıl önce oluşan eski volkanik konilerin üzerinde 50 cm kalınlığında topraklar oluşurken, yaklaşık 12.000 yıl önce oluşan volkanik ve bazalt konilerin üzerinde çok daha ince bir toprak örtüsü vardır.
Toprak profili ve katmanları (ufuklar)
Toprak profili incelendiğinde, yüzeyden tabana doğru fiziksel ve kimyasal özelliklerin değiştiği görülür ve topraktaki bu değişimlere göre toprak ayırt edilir ve sınıflandırılır. Normal toprak profiline bakıldığında A, B, C ve D horizonları sağdaki şekilde gösterildiği gibi yukarıdan aşağıya doğru gösterilmiştir.
Ufuk: Organik madde karışması ve yıkanma nedeniyle rengin genellikle koyu olduğu ufuktur. Humus ve kil gibi bazı maddeler liç nedeniyle bu tabakada taşınmıştır. Buradaki çözünme ve ayrışma olayları sonucunda toprak oluşum sürecini tamamlamıştır. Bu katman mikroorganizmaların, solucanların, karıncaların vs. yaşadığı katmandır. Bitki artıklarının toprağa karışması sonucu humusça zengindir. Tarım ürünleri bu katta yetiştirilmektedir. (humus: toprak verimliliğini artıran, çürümüş organik atıklardan oluşan bir madde).
B Horizonu: Bu tabakada toprak oluşumu devam eder. Bu zemin, zeminden sızan suyun taşıdığı kil, demir ve tuz gibi maddeleri biriktirir.
C Horizonu: Anakayayı oluşturan taşların küçük bloklar halinde bulunduğu katmandır.
D Horizon: Dipte temel kayadan oluşan katmandır. Toprak türleri
Topraklar, bileşimlerine göre iki ana gruba ayrılır: tanınan topraklar ve yerli topraklar.
a. taşınan toprak
Dış kuvvetler (nehirler, rüzgarlar, buzullar) ile geçtikleri yerlerden alıp götürdükleri maddelerin sonradan birikmesi sonucu oluşan topraklardır.
– silt. nehirler tarafından taşınan ve yığılan,
– buzullar tarafından biriken buzultaşları,
– lös. Rüzgârın biriktirdiği yer değiştirmiş topraklardır.
Aktarılan toprağın bileşiminde çeşitli mineraller olduğu için bu toprak verimlidir. Ayrıca bu topraklarda yatay bir olgu yoktur.
B. yerli topraklar
Bulundukları her yerde kayaların erimesiyle oluşurlar. Bunların oluşumunda iklim koşulları da etkilidir.
a) Tundra toprağı
Kutuplara yakın bir soğuk tundra bölgesidir. Genellikle dondurulur. Yaz aylarında, çözülen toprak bataklığa dönüşür. Yetiştiriciliğe uygun değildir. Ülkemizde tundra toprakları yoktur.
b) Podazol Topraklar
İğne yapraklı ormanlarla kaplı soğuk ve nemli bölgelerin toprağıdır. Yıkanmış ve humusça fakir olduğu için çok verimli olmaz. Podzol toprakları, kuzey Rusya ve Sibirya’nın tayga ormanlarında geniş bir alanı kaplar. Ülkemizin Karadeniz bölgesinde görülmektedir.
c) terrarossa (kırmızı)
Akdeniz iklim bölgelerinde kireçli topraklarda oluşan bir topraktır. Demir oksitten dolayı rengi kırmızımsıdır. Organik gübreleme ile verim artar. Ülkemizin kalkerli topraklarında Akdeniz, Ege Denizi ve Marmara’nın güneyinde görülür.
d) Topraklar lateriti
Sıcaklığın yüksek ve yağışın bol olduğu tropik bölgelerde görülür. (Amazon Havzası – Kongo Havzası – Güney Asya) güçlü kimyasal çözünme sonucu oluşmuştur. Humus zayıf. Demir oksitten dolayı rengi kırmızıdır.
e) kahverengi orman toprakları
Orta kuşağın nemli bölgelerinde geniş yapraklı ormanlarla kaplı alanlarda görülür. Humusça zengin ve bereketlidir.
Ülkemizde İç Anadolu’nun yüksek rakımlı kesimlerinde (1000-1200 m), Karadeniz’in büyük bir bölümünde, Marmara’nın Yıldız ve Samanlı dağlarında ve Güneydoğu Anadolu’da ormanlık alanlarda görülür. Akdeniz’de Toros Dağları.
f) chernsium toprakları (kara toprak)
Orta kuşağın yarı nemli bozkır bölgelerinde görülür. Toprağın üst kısmı humus bakımından zengindir. Chernesium toprağı, yerel topraklar arasında en verimli olanıdır. Chernesium toprakları Orta Avrupa ve Kafkasya’da yaygındır. Ülkemizde Erzurum-Kars yaylasında görüyoruz.
g) Kestane ve kahverengi topraklar
Adımlarda gösterilir. Bitki örtüsü zayıf olduğu için humus bakımından da fakirdir. Bu nedenle etkinliği düşüktür. Ülkemizin bozkır bölgelerinde yaygın olup, Orta Anadolu, Doğu Anadolu, Orta Batı Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da görülmektedir.
h) çöl arazileri
Çöl iklimi olan bölgelerde görülür. Çok az yağmur aldığı için kireç ve tuz miktarı çok fazladır. Humus miktarı çok azdır. Bu toprak bir tür kumdur. Yetersiz kimyasal çözünme nedeniyle toprak oluşmamıştır. Türkiye’de çöl diyarı yoktur.
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]