Fiillerden türemiş olmalarına rağmen fiil gibi çekimlenemeyen, olumlu ve olumsuz biçimlere girebilen, isim, sıfat, zarf gibi görevler için kullanılan sözcüklerdir. Gerçekte fiil olduğu halde cümlede çekimlenmemiş, fiile benzeyen ancak fiilin işlevini yerine getirmeyen kelimelere fiilimsi denir. Bir cümlede ne kadar fiil varsa o kadar da tümce vardır. Çünkü her fiil bir yan cümle oluşturur. Çekimli fiil içeren gruptaki kelimeler ana cümleyi oluşturur. Üç grupta incelenirler.
a. İsim-Fiil: Fiillere “-mak, -mek”, “-ma, -me”, “-iş, -iş, -uş, -üş” eklerinin eklenmesiyle oluşur. Fiilin kök ve gövdelerine eklenen “-me, -mek, -iş” ekleri sonucunda oluşurlar. İsim olarak kullanılabilen fiillerin biçimleri. İsim – Fiiller Hem fiil isimleri oldukları için isim hem de özne, şey veya tümleç aldıkları için fiil olan kelimelerdir.
“Şu anda romanını bitirmekle meşgul.”
“Ben de sana gelmeyi çok istedim.”
“Daha önce yemek yaparken gördün mü?” Cümlelerde altı çizili kelimeler fiil isimleridir. Bu ekler benzer eklerle karıştırılmamalıdır. “Sana bir daha buraya gelmemeni söylemiştim.” Cümlede altı çizili sözcükteki ek, yalın fiil eki değil, olumsuzluk ekidir. Bazı kelimeler fiilen isim-fiil eklerinden türemiş olsalar da zamanla isim haline gelebilirler yani fiil-benzeri özelliklerini kaybetmiş olabilirler.
“Biraz ekmek alabilirmiyim?”
“Bugün gelmediğini danışmadan öğrendim.”
“Derste yağış türlerini inceledik.” Cümlelerdeki altı çizili sözcükler yalın fiil değildir.
“Bu öğrencileri deneme sınavlarıyla yargılamamız doğru değil.” İlk altı çizili kelimeyi “denemeyin” cümlesinde kullanamayız; Çünkü o kelime artık isim olmuştur. Ancak altı çizili ikinci kelime “denemiyoruz” şeklinde kullanılabilir; Yani olumsuz yapılabilir ve böylece fiilin anlamı devam eder; Yani bu aday bir fiildir.
B. Sıfat-fiil: Fiillere “-an, -asi, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” eklerinin eklenmesiyle oluşturulur. Genellikle bir sıfat olarak kullanılır. Varlıkları ve fiilleri tanımladıkları için yardımcı maddeler oluşturdukları için kip olarak kabul edilen kelimelerdir.
Kışın açan çiçeklerin ömrü kısadır.
“Annelerimizin elleri öpülür.”
“Ne sonsuz bir acı.”
“Burada akan bir çeşme olduğunu sanmıyorum.”
“Sana bazı bilinmeyen anekdotlar anlatayım.”
“Bana gazetemi getirecek kimse yok mu burada?”
“İçindeki seçilmemiş kelimeler neler?” Cümlelerdeki altı çizili kelimeler fiil sıfatlarıdır.
“-dik” ve “-will” fiil sıfat ekleri genellikle kendisinden sonra gelen iyelik ekiyle birlikte kullanılır. “Çözdüğün soruları neden tekrar soruyorsun?” “,” Hangi gün gideceğinizi biliyor musunuz? Cümlelerinde altı çizili sıfat fiillerinin iyelik eki vardır. Bu ekler sıfatla ilgisiz kullanımlarda da karşımıza çıkar. Bu dolaylı konuşmada daha yaygındır.
“Sana kitabımı verdiğimi unuttun.”
“Bizimle geleceğinizi bilmiyorduk.” Sıfat fiil ekleri sıfattan bağımsız kullanımlarda görülür.
Sıfatlar-fiiller düştüklerinde tanımladıkları isimlerin yerini alabilirler. “Benden aldıklarını ne zaman geri vereceksin?” Beni arayanların adreslerini almayı unutmayın. Cümlelerde sıfatlar kullanılır – ismin yerine altı çizili fiiller.
Bazen fiiller, sıfatlar ve sapkın fiillerle karıştırılabilir. “Artık bu şehirden gideceğim.” , “Gideceğim herkes tarafından biliniyor.” Cümlelerde altı çizili kelimelerin yazılışı aynıdır. Ama ilkinde “gideceğim.” Bir ifade olduğu için çekimli bir fiildir. İkinci durumda fiil “gideceğim” anlamına geldiği için sıfat fiildir, yani iyelik eki fiilin sonunda kullanılır.
Elbette fiil ve sıfattan türetilen her kelime fiil değildir. “Yıkılan duvarların fotoğraflarını çektik.” Cümledeki altı çizili sözcük “yıkmak” fiilinden türemiştir. Ancak gerçekçi değil. Ulaç fiil anlamı sürekli olduğu için olumsuz biçimler de kullanılabilir. Bu kelimeyi “yok etmek” olarak kullanamayız. Aynı cümleyi kullanıyoruz. “Yıkılan duvarların fotoğraflarını çektik.” “Tahribatsız” deseydik, “tahribatsız” olarak ifade edebilirdik. Çünkü bu kelime fiildir.
c. Bag-Fiil (Zarf): Fiiller, bağlama fiil ekleri dediğimiz eklerin eklenmesiyle yapılır; Her zaman bir cümlede zarf olarak kullanılır. bağlaç çünkü bileşik bir cümlede iki cümleyi birbirine bağlar; Özne, özne ve tümleç fiil olan kelimelerdir. Bağlaç fiillerine ulaç da denir. Çekim ekleri almazlar. Cümlelerde zarf olarak kullanılırlar.
Kapıyı açtığımda karşımda onu gördüm.
“Ne kadar çok soru çözersen konuyu o kadar iyi anlarsın.”
Bize haber vermeden gitmeyin.
“Müdüre bu kağıdı imzalatın ve geri verin.”
“Televizyon izlerken sık sık uyuyakaldı.”
Gezdiği yerleri anlatmakla bitiremedi.
Sınıfa girer girmez öğrencileri azarlamaya başladı.
“Sadece kitap okuyarak bu kadar bilgi edinemezsiniz.”
“Köyden ayrılalı neredeyse on yıl oldu.”
“Sınavı çalışmadan geçebileceğini düşünüyor musun?” Cümlelerde altı çizili kelimeler fiil bağlaçlarıdır. Görüldüğü gibi fiilin durumunu veya zamanını bildirerek onun zarfı haline gelmişlerdir.
Bunlar arasında yapı bakımından diğerlerine benzemeyen bağlantı fiil eki “-ken” yer alır. Bu ek, diğer doğrusal eklerden farklı olarak önüne bir çekim eki alınarak kullanılır. Bunun nedeni, “-ken” ekinin, ekin bağlayıcı fiil eki olmasıdır. Bu özelliğinden dolayı isimler bile zarf yapabilir.
“Ben çocukken burada yaşlı bir çınar ağacı vardı.” Cümlede “-ken” eki “çocuk” ismini zarf yapmıştır. Tabii ki, bu bir eylem değil. Çünkü ulaçlar fiillerden türetilen kelimelerdir.
Bağ fiil eklerinin diğer bitişik eğik eklerden önemli bir farkı vardır. Yalın çekim ekleri diğer ulaçlardan sonra kullanılabilse de, çekim ekleri bağ fiillerinden sonra kullanılamaz. Bazı alanlarda ‘koşmak’ gibi kullanımlar olsa da yazı dilinde böyle bir kullanım yoktur.
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]