Nesne, cümledeki durum eklerinden anlamsal bir ek alan isimdir. Fiilin/yüklemin birinci derecede etkilediği veya yönettiği unsurdur. Nesne bir kelime veya bir kelime grubu olabilir. Yukarıda fiilleri geçişli ve geçişsiz olarak ikiye ayırdık. Nesneler geçişli fiillerle kullanılır. Geçişsiz fiillerin bulunduğu cümlelerde nesnesi yoktur ama fiil ek alırsa geçişli olup nesne alabilir.
Nesne, gündelik dilde ister ekli ister eksiz yüzey yapıda kullanılsın, derin yapıda her zaman gösteren konumunu alır. Nesne durum eklerinden birini alıyorsa ~(y)ı, -(y)i <- (y) u> – (y) Yüzey yapısında, bu nesne tanımlayıcı nesne haline gelir. Cümledeki kesin nesneyi bulmak için yüklem nedir, kim, ne, kim soruları sorulur. Bu soruları cevaplayan öğe, verilen nesne görevinde kullanıldı. Kesin nesne, konuşmacı veya dinleyici tarafından bilinen, belirli veya bilinen bir varlığı ifade eden bir cümledeki öğedir.
Nesne yüzey yapısında ek olmadan kullanılıyorsa buna gösterge nesnesi denir. Tanımlanamayan nesneyi bulmak için hangi yüklü, kim, ne ve kim soruları sorulur. Cümlede bu sorulara cevap veren eleman ya da unsurlar belirsiz bir nesnedir.
Bu arada hem derin yapıda hem de yüzeysel yapıda her zaman sıradan olan özne, taşıyıcı (göstergesel) durumdaki belirsiz nesne ile karıştırılmamalıdır.
Nesneler isim sözcükleridir, ancak nesneler fiil köklerinden veya fiilden isim-yapıcı ekleri alan köklerden de elde edilebilir. Bu durumda, nesne ayrıca bir fiil içeren bir yan tümceden oluşabilir.
Bize doğru geldiğini gördüm (ne/ne gördün? – Geldiğini gördüm)
canı sıkıldığında gitmek istedi, (ne/ne istedi? – ayrılmak istedi)
Belirli nesne, cümledeki önemine bağlı olarak fiile yakın veya uzak olabilir, ancak belirsiz nesne genellikle fiilin/yüklemin yakınında bulunur. Hasan dün evde kitabı okudu, (Kullanılmış) Hasan dün evde okudu, (Kullanılmış) Hasan dün evde okudu, (Kullanılmış) Hasan dün evde okudu, (Kullanılmış) Hasan evde kitabı okudu) . Dün (kullanılmamış) Hasan kitabı dün evde okudu (kullanılmamış).
Geçişli fiil ile doğrudan ilgili olduğu için yönetme yeteneği olmayan veya yöneticiliği zayıf olan aday tamlamalarında nesne sınırlıdır veya yoktur. Örneğin aşağıdaki cümlelerde nesne yoktur.
Oğlan çok hastaydı. Ben Ankaralıyım.
Nesne, fiil içeren bir yan tümceden oluşabileceği gibi, ana tümce olarak oluşturulmuş bir yan tümceden de oluşabilir.
Geldiğini görmedim. Önemli olmak
Bunun için öldüğünü söylüyorlar. Önemli olmak
Sıralı cümlelerin ya da sıralı cümlelerin ortak bir unsuru olduğu için bazen cümlelerin birleşmesine neden olan ortak unsur nesne olur.
Öğretmen kitabı aldı ve açtı. Okudu, konuğa gösterdi ve sonra rafa koydu.
Burada belirli bir nesne olarak kullanılan kitap kelimesi ortak bir öğe olarak kullanılmış ve zincirleme bir cümle oluşturulmuştur. Yukarıda özne ve yüklem dışında diğer maddelerin birden fazla bulunabileceğini söylemiştik. Bir cümle, konuşmacının arzusuna veya konunun genişliğine bağlı olarak birden fazla öğe içerebilir. Bunlardan tasvir amaçlı kullanılanlar farklı obje sayılmaz. bir cümlede bir öğe olarak kabul edilir.
benim güzel ülkem hindi. Hiçbir şeye değişmeyeceğim.
Cumhuriyeti borçlu olduğumuz kişi Atatürk’ü her Türk anlamalıdır.
Ancak aynı cümlede hem bildiren nesne hem de belirsiz nesne bir arada bulunamaz.
Postacı mektubu ve faturayı getirdi.
Postacı mektubu ve faturayı getirdi. (kullanılmamış)
Öğrenci şiir, roman ve hikaye okur.
Öğrenci şiir, roman ve hikaye okur (kullanılmaz)
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]