Mesnevî’nin sözlük anlamı iki, iki demektir. Her çiftin dizeleri birbiriyle kafiyelidir. Kısa aruzlarla yazılmış uzun bir şiir türüdür. İran edebiyatından bir şiir biçimi olarak geldi. Arap ve Türk edebiyatlarına da oradan aktarılmıştır.
Bir beytte anlam ve kavramlar tam olduğu için şair her kıta için iki kafiye bulmak zorunda olduğundan mesnevi en kolay şiir şekli olarak kabul edilir. Bu nedenle kısa konularda pek kullanılmadı. Meselâ Bakî, Nef’, Nedîm, Nailî mesnevi şeklini asla kullanmazlar. Divanı’l-Mesnevî’nin bazı şairleri, Şahu, Fuzuli, Nebî, Sih Ghalib gibi bazı nazım şekillerine ek olarak kullanmışlardır. Msnavi’nin şiirlerinde destanlar, aşk hikâyeleri, şahringiler, eğitim konuları, din ve ahlâk konuları yazılmıştır. Beş müsnevinin bir araya getirilmesiyle oluşan esere ham denir. Divan edebiyatında muhbir olması önemlidir.
Mesnevi’de konuya doğrudan girilmez. Mesnevi’nin kendine has bir aranjmanı vardır: Dört halifenin övgülerinin yazılı olduğu Dîbâce (Giriş), Tevhîd, Münacât, Na’t, Miraciye, Medh-i Çihar-yâr-ı Güzîn, eserin sunulduğu din büyüklerinin övgülerinin yazılı olduğu mensur veya manzum. Genellikle dönemin padişahlarına sunulan, Sebeb-i Telif veya Sebeb-i Nazm-ı Kitap gibi eserin yazılma sebebini içeren bölümlere mesnevide yer verilir. İspat sebebinde ise şair eserini neden yazmaya başladığını anlatır. Genelde bu kısım tüm Mesnevîlerde bulunur. Ağaz Destanı bölümüne gelindiğinde ise Mesnevi’nin ana teması es geçilmektedir. Bu bölüm de kendi aralarında başlıklar içeren bölümlere ayrılmıştır. Bu adresler genellikle Farsçadır. Hatem son söz demektir. İşin bittiğini bildiren kısımdır. Mesnevi’nin tamamlanma tarihi, adı ve son sözü söylenmektedir.
Konusu aşk olan Masenoidlerde gazel, muraba ve kavurma da yer alabilir. Musnafi ölçülerinde veya diğer üsluplarda yazılabilir. Bu şiirler genellikle Msnavi kahramanının ağzından söylenir. Fouzouli’nin “Laila Fo Mekneen Al Mathnawi” adlı eserinde Mecnun dilinde şarkı söyleyen ceylanlar vardır.
Mysnevi’de aksiyon bir peri masalı ortamında geçmektedir. Akla ve mantığa uymayan birçok olay anlatılıyor. Olayların yeri ve zamanlaması belirsizdir. Bu başlıkta birlik yok. Bir hikayenin bölümleri genellikle bir araya getirilmiş değersiz parçalar gibi gelir. Hikayenin kahramanları olağanüstü özelliklere sahiptir.
Mesnevi’deki en yaygın kalıplar şunlardır:
Mef’ûlü / mefâ’ilün / fa’ûlü
Fâ’ilâtün / fâ’ilâtün / fâ’ilün
Fe’ilâtün / fe’ilâtün / fe’ilün
Fe’ilâtün / mefâ’ilün / fe’ilün
Mefâ’lün / mefâ’lün / fa’ûlün
Fa’ûlün / fa’ûlün / fa’ûlün / fa’ûl
Mesnevileri konularına göre şöyle tasnif edebiliriz:
Aşkla ilgili Mesnevi: Konuları insan sevgisini konu alan mesnevilerdir. Fuzuli’nin Leyla vü Mecnûn Mesnevisi olarak.
Dini mistikler ve mistikler: Dinin hükümlerini, peygamberlerin ve din adamlarının hayatlarındaki olayları, tasavvufun esaslarını anlatan mesnevilerdir. Süleyman Çelebi’nin Muflad Mesnevi’si gibi.
Etik ve Didaktik Müslümanlık: Tavsiye ve bilgi sağlamak için yazılmış msnavilerdir. Bu tür mesnevilere pend-nâme, nasihat-nâme de denir. Askıya alınan Govahi, Khairiyya Al-Nabi, Ghaim Nami Hamdallah Hamdi gibi.
Savaşta ve Kahramanlıkta Mesneviler: Bunlar, din düşmanlarıyla yapılan savaşları tarif eden Müsnâfîlerdir. Bunlara gazavat-nâme, gazâ-nâme de denir. Mihailoğlu Ali Bey’deki Gazavat-nâme gibi.
Mesnevi şehri ve güzelliğini şöyle anlatır: Diğer adı şehirengiz’dir. Endronlou Fadel’in Huban-nâme’si gibi.
Esprili mizah anlayışı: İnsanları ve toplumun aksayan yönlerini alaycı bir şekilde anlatan mesnevilerdir. Bir şeyh için şeyh adı gibi.
Mesnevi’de tevhid, münacat ve na’at birden fazla olabilir. Musnafî’nin hikâye bölümünde bir konudan diğerine geçerken konuyla ilgili küçük hikâyeler ve fıkralar da anlatılabilir.
Bazı Mesnevilerde hatimi kısmından önce fahriye yer alır. Şair böylesine değerli bir eser vermekten gurur duymaktadır.
Küçük bir Mesnevi hikâyesinden kısa bir örnek
Hikayet-i Leyli vü Mecnun
Meğer bir gün bir silahlı saldırı olmuş.
Vecd aşkına Evil Fan Mecnûn-ı
Siyeh-i şerâb-ı keramet oldu
Kara gözleri Lily ile doluydu.
Şaşkına dönen Perişan Sir-i râha
Da maha yüzünden yaralandı
Dön ve ol Şu’le-i cevvale-i gam
Yanan bir mum gibi
Düşüp çün müy-ı zengi piş ii taba
genc-i tar-i azabı bozuk
Katup seyl-i sirişkin Bahr-i huna
Sessiz elini cûy-i cünûn’a ver
Ateşinden memnun ol
Yıkımından şikayet etmez
nay gibi farketmez
Faroob, Lily’yi suçlamıyor
Boş dil ofisinden.
Kibirli üniformasından bıktım
Dinle ve çılgına dön, yani
Lily Gazbenak Alimish Kaysa eğlenceli
Evet dediysen, bağırması bir şıra
artık bana ihtiyacın yok gush u mengûş
mutsuz olduğunu hayal et
Bu patlamalar senin için harika
Bu resimler sizin için-ru-numa için
Nazar sen olduğunu düşünmez
Ağla Mevla’yı seviyorsan
Lily’yi seviyorsan zombi ağlar
Leyla’nın Divan’a taş attığı ortaya çıktı.
Komada değiliz Şef Singh Ai Hara
Olur, Ma’şuk dâg u zahme talib
Kur, aşıklar için gereklidir, muzaffer
Mülevvendür Hemîşe Kar-ı Usşak
Hunhar-i usşşak yardımcısı olduğu ortaya çıktı
Karam onlar büyük Mevlevî’den
Vere bir neş’e şur-ı ma’neviden
Favoriyi takip et
Kaynak:
Epecten, Hallock (1999). Eski Türk Edebiyatı, Şiir Biçimleri ve İcraları, Darqa Yayınları, İstanbul.
katip:Özge Ben
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]