İsimler, bir cümlede farklı anlamlara karşılık gelmek için son ekler alırlar. Aldıkları ekler, fiil çekiminde kullanılan eklerden farklıdır. İsim kökenli sözcüklere gelen ve onlara cümle içinde işlev ve anlam kazandıran eklere çekim ekleri denir. Bu ekleri şöyle gösterebiliriz.
1. Çoğul eki
2. Kasa aksesuarları
3. Telif Hakkı Eki
4. İyelik ekleri
5. İlgili ek
Durum ekleri ana çekim sınıfını oluşturur. Durum ekleri fiillerle olan ilişkiyi yansıtır. Bazı durum ekleri (bildirim durum ekleri) cümlenin yapısına göre zorunluluktan kullanılırken, bazıları da fiilin anlamını daha iyi verebilmek için cümlede yer alır. Çiçeği sulayan kadın gibi bir cümlede zaruretten dolayı durum eki kullanılır. Parkta oynayan çocuklar gibi bir cümlede, katılmak eki cümle yapısının gereğinden değil, fiilin anlamına katkı sağlamak için kullanılır.
İçindekiler
a. Çoklu takviyeler:
Ana işlevi, isimlerin çokluğunu sayılarla bildirmektir. “Kalemler, çantalar ve defterler alındı.”
B. Kasa eklemeleri:
İsimler, soylu kelimelere gelen ve onları yüklem veya başka kelimelerle ilişkilendiren eklerdir. Aşağıdaki gibi inceleyebiliriz.
1. – Durum eki (durumu yükle/tanımla)
“Evi gördüm”, “Odunları parçalara ayırdım.” Cümlelerde kullanılan ekler. Fiilin etkisi ortaya çıkar. Fiil ile “kim, ne” sorularını yanıtlar.
Belirtici durum eki, fiilin eyleminden etkilenen öğeyi, yani nesneyi belirtir ve biçim bilgisinin dilbilgisi ile etkileşiminde en etkili öğedir. Örneğin, pasif yapılarda, semantik durumu olan nesne pasif forma dönüşür ve özne, yalın durum haline gelir:
Çocuk oyunu bozdu. —-> Oyun bozuldu.
Nedensel yapıda farklı bir reaksiyon ortaya çıkar. Etken fiilin öznesi, nedensel yapıda durum eki olan bir nesneye dönüşür:
Oğlan güldü. —-> Çocuğu güldürmeliyim.
2. – E-durum eki (yönlendirme durumu)
“Eve gittim.” cümledeki yerleri. “Yazın gelecekler.” zamanı cümle içinde duyurun; Bir zarf yap. “Beş bin liraya aldım” cümlesindeki miktarı bildiren zarfı yapar. “Birlikte fotoğraf çektirdiler.” Bunu cümlesinde durumu bildirerek yaptı.
Yönerge eki, yönerge işlevinin yanı sıra başka işlevlere de sahiptir (Havva oradaydı). Bivalent (iki nesne gerektiren fiiller) fiillerde dolaylı nesne olarak kullanılır: Hizmetçiye bir ceket vereceğiz. Bu temel işlevlerin yanı sıra amaç (sınav hazırlığı), fiyat (1.000 liradan satılıyor) vb. işlevleri de vardır.
Bu fazla “ben” ve “sen” şahıs zamirlerine geldiğinde zamirlerin yapısını değiştirerek onları “ben” veya “sen” haline getirir. Bu ek şöyledir: “Haberi duyunca olay yerine koştu.” , “Rastgele oraya buraya taş atıyordu.” , “Üçü beş geçe istasyonda buluşuruz.” Cümlelerde altı çizili eklerle karıştırmayalım. “-e” durum eki fiillerin kök veya gövdelerine eklenmez.
3. – durum eki (varlık durumu)
“Evde bekliyorum.” cümledeki yerleri. “Bekleyin.” Bunu cümlesinde durumu bildirerek yaptı. “3’te gelecek.” Cümlesinde süre bildirerek durumu gerçekleştirdi. Fiile bağlı şimdiki zamanın ana işlevi, eylemin nerede gerçekleştiğini belirtmektir: Çocuklar evde oynuyor.
“Onlar sevimli insanlar.” Cümleye eklenen kelimenin anlamını değiştirerek sıfat haline getirin. Tabii bu durumda bir üretim tesisi var. “Burada büyüyen saz büyüklüğünde yabani otlar var.” Cümlesine bir sıfat getirdi ama bir eki yoktu.
4. – den durumu (kalkış/çıkış durumu)
“Evden ayrılmak.” cümleye dahildir. “Bu gece gidelim.” Cümlesinde zamandan bahsetmişti. “Onlar normal insanlardı.” Cümleye eklenen kelimenin anlamını değiştirerek onu sıfat ve ek haline getirdi.
Ayrılma eki, diğer eklerden farklı işlev görür. Ana işlevi, hareketin ayrılışı gösterdiği noktayı belirtmektir: Güney Kore’den ayrıldı. Sebebin kullanımları da çok yaygındır: Açlıktan bayıldı. -, nefret-, şüphe-, korku- gibi bazı fiiller mutlaka -Dn ekini gerektirir: köpekten korkuyordu.
“Senden daha iyi arkadaşlar bulamıyorum.” Cümlesinde erkek karşılaştırması. “Can sıkıntısından tırnaklarını yiyordu.” Neden cümle içinde. “Her yerde uçurtmalar vardı.” Cümlesinde, bir şeyin neyden yapıldığını gösterin.
Karşılaştırmanın bir başka yaygın kullanımı: patatesler soğanlardan daha pahalıdır. Sık olmasa da bazı durumlarda son ekin yerine kullanılır: bazı çocuklar. -DAn soneki, o şeyin neden yapıldığını belirtmek için kullanılır: bir kütük ev.
“Birden sıçradı.” cümlesinde bahsetmiştir. Bu örnekler çoğaltılabilir. Önemli olan cümledeki eklerin anlamını anlamaktır.
5. Yalın Durum: Eksiz bu durum. Türkçede isim hâli eki yoktur. Sözlükteki kelime biçimleri, aday durumu gösterir. Basit durum, cümlenin öznesi (Çocuk uyuyakaldı), belirtme eki olmayan nesne (Kitabı okudu.) veya haykırış (Ahmed!, Taksi!) olabilir.
Örnek: Ahmed, ev, bulut, kalem, hasret, sahip olma, mutluluk…
c. Eşitlik ekleyin:
Yalın kökenli sözcüklere gelen ve onlara farklı anlamlar katan, anlama göre sıfat ve zarf yapan -ce, -ca (-çe, -ça) ekleridir.
Çocukça davranmamalısın. (benzerlik)
Sınıf gezisine gittik. (sosyal iletişim)
Bence bu ceket daha güzel. (Fikir)
Çocuğu çok kötü dövdüler. (Güçlendirmek)
Bütün işlerimde seni düşünüyor muyum? (değerlendirme)
Eşitlik eki bu ve benzeri anlamları ekleyerek kelimenin işlevini de değiştirir. İlk cümledeki “childish” kelimesi bir zarftır. Ancak bu kelime, eşit eki olmadan çocuğun adıyla uyumludur. Tip, ekleme ile değişti.
Dr.. İyelik ekleri:
İsimler, soylu kelimelere gelen ve bir varlığın kime veya neye ait olduğunu gösteren eklerdir. “Ay” kelimesinin anlamı “ait olmak, sahip olmak” demektir. “Sahip”, “ait” ve “sahip” kelimeleri eşanlamlıdır.
Bu üç cümle aynı anlama sahiptir:
Bu çantanın sahibi kim?
Bu çanta kime ait?
Bu çanta kime ait?
Not: ‘Sahip olmak’ kelimesinin anlamı, günlük hayatta kullanmadığımız için çabuk unutulur. İyelik eklerini öğrenmek veya akılda tutmak için öncelikle bu kelimenin anlamını öğrenmeliyiz. Anlatmaya çalıştığım şey, “sahiplik” kelimesini gördüğümüzde hemen “ait olma” ve “sahip olma” kelimelerinin aklımıza gelmesi gerektiğidir.
Mülkiyet = ait olma = sahip olma
Türkçede üçü tekil, üçü çoğul olmak üzere altı kişi zamiri vardır: ben, sen, o (tekil); Biz, siz, onlar (çoğul). Olumlu ekler, isimlere bu altı kişi zamirinden herhangi birine ait olma anlamını verir.
Şimdi “kolye” kelimesine gelen iyelik eklerine bir göz atalım:
kolye – m (kolyem, kolyem bana ait) – 1. tekil iyelik eki
kolye – n (kolyeniz, kolye sizindir) – ikinci tekil iyelik eki
kolye – s – i (kolyesi, kolyesi) – üçüncü tekil iyelik eki
kolye – bizde (kolyemiz, kolye bize ait) – 1. çoğul iyelik eki
kolye – kolyeniz (kolyeniz, kolye sizindir) – ikinci iyelik fiilinin çoğul eki
Kolyeler (kolyeleri ve kolyeleri kendilerine aittir) – üçüncü çoğul eki özelliği
Yukarıdaki örnekte kalın yazılan ekler kişisine göre iyelik eklerini göstermektedir.
E. Ek:
İlgi hali oluşturduğu ilişki bakımından diğer durum eklerinden farklılık gösterir. Bahsedilen durum ekleri isimleri fiile bağlarken, göreceli durum isimleri isme bağlar. İlgi durumuyla başka bir isme bağlanan bir isim, aday cümleyi oluşturur: çocuk oyunu, bahçe evi, benim sırrım. Semantik sebepler, iki ismi ilgi eki ile bağlamada etkilidir. Çocuk odası – çocuk odası, çocuk bahçesi – çocuk bahçesi gibi çiftlerde bu anlamsal etki görülmektedir.
Bazı eserlerde eşitlik, bileşik ve yön halleri de yukarıdaki haller kategorisine dahil edilmiştir. Unutulmamalıdır ki bu ekler yapı eklerinin yaklaşık biçimleridir.
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]