Yüzlerce kilometrelik alanları etkileyen büyük iklim gruplarına makro iklim denir. Ancak farklı iklim özellikleri sergileyen özel koşullara sahip mikroklimatik bölgelere de mikroklima adı verilmektedir. Genel özellikleri bakımından Dünya’da görülen başlıca iklim türleri, sıcak iklimler, ılıman iklimler ve soğuk iklimler olmak üzere üç gruba ayrılır. Bu iklimler, yağış miktarı ve rejimi, kış sıcaklığı ve yıllık ortalama sıcaklıklar gibi özellikler dikkate alınarak iklim alt tiplerine ayrılır. İklim tiplerini ayırmada en etkili kriter doğal bitki örtüsüdür. Ayrıca bölgede yetişen tarım ürünlerine bakarak iklim türleri hakkında yorum yapmak mümkündür. İklim ve bitki örtüsü, yükseklik, arazi genişleme eğilimleri, hava kütleleri, rüzgarlar, kara ve denizin dağılımı gibi nedenlerle Dünya üzerinde tek tip kuşaklar oluşturamaz.
a) sıcak iklim
1. İklim eşittir
Görülmeye değer yerler
10 derece kuzey ve güney enlemleri arasında görülür.
– Bu iklimin etkili olduğu başlıca yerler Amazon ve Kongo havzaları, Gine Körfezi kıyıları ile Endonezya ve Malezya’nın büyük bir bölümüdür.
Sıcaklık ve yağış özellikleri
Yıllık ortalama sıcaklık yaklaşık 25 santigrat derecedir.
Yıllık sıcaklık farkı 4 santigrat dereceyi geçmez. Bunun nedeni ise güneş ışınlarının Dünya üzerindeki açısının çok fazla değişmemesi ve nem miktarının fazla olmasıdır.
Yağış konveksiyondur.
Sedimantasyon sistemi düzenlidir.
Yıllık yağış miktarı 2000 mm’den fazladır. Ekinokslar sırasında, yağış en yüksek seviyesine ulaşır.
Bitki örtüsü
– Nemli ve sıcak iklim nedeniyle, bu alanlarda her zaman yeşil yağmur ormanları vardır.
Bu ormanlardaki ağaçların boyu 50-60 metre arasındadır.
-Yoğun ve sık olduğu için güneş ışınları yeryüzüne çok fazla nüfuz edemez.
2 – Tropikal Eclim (subtropikal – savan)
Görülmeye değer yerler
– 10 – 30 kuzey ve güney enlemleri arasında görülür.
Sudan, Çad, Nijerya, Mali, Moritanya, Brezilya, Venezuela, Kolombiya, Peru ve Bolivya bu iklimin etkili olduğu yerlerdir.
Sıcaklık ve yağış özellikleri
Yıllık ortalama sıcaklık yaklaşık 20 santigrat derecedir.
Yıllık sıcaklık farkı azdır.
Yazları yağışlı ve kışları kurak geçer.
Yıllık yağış 1000-2000 mm arasında değişmektedir.
Yağış konvektif kökenlidir ve yağmur şeklindedir.
Bitki örtüsü
– Doğal bitki örtüsü, yaz yağmurlarıyla büyüyen gür ve uzun otlardan (1 – 1,5 m) oluşan savanlardır.
Savanalar arasında dağınık ağaç toplulukları bulunur.
– Aslan, kaplan, fil, zürafa ve antilop gibi hayvanlar savan iklim kuşağında yaşar.
3. Monsonik iklim
Görülmeye değer yerler
Güneydoğu Asya’da görünür.
Musonlar bu tür bir iklimin oluşmasında etkili oldu.
Güney Hindistan, güney Çin, güneydoğu Asya, Japonya ve Mançurya gibi yerler muson ikliminin etkili olduğu başlıca bölgelerdir.
Sıcaklık ve yağış özellikleri
Yaz aylarında sıcaklıklar 25 santigrat dereceyi aşıyor. Kışın sıcaklıklar düşer. Bu mevsimdeki sıcaklık koşulları coğrafi konuma göre değişir.
Ortalama yıllık yağış yaklaşık 2000 mm’dir. Yazın denizden karaya esen muson yağmurları sonucu yağışların çoğu yazın düşer.
Kışlar genellikle kurak geçer. Dünyanın en yağışlı yerleri muson bölgesinde bulunur. (Cerapunchi yaklaşık 12.000 mm)
Muson ikliminde yağışlar genellikle yağış (orografik) ve yağmur şeklindedir.
Bitki örtüsü
Doğal bitki örtüsü mevsimlik geniş yapraklı ormanlar ve yaz yağmurlarıyla yeşeren uzun ot topluluklarıdır.
Muson ikliminde doğal olarak şeker kamışı, çay, pirinç ve çeşitli tropikal ürünler yetiştirilir.
4. Çöl iklimi (sıcak ve kuru iklim)
Görülmeye değer yerler
Dinamik yüksek basıncın etkili olduğu tropik bölgelerde yağış 100 mm’den azdır. Bu nedenle bu bölgeler çöl iklimine sahiptir.
– Bu tatlılardan en önemlileri; Kuzey Amerika’da Meksika Çölü ve Arizona Çölü, Güney Amerika’da Atacama Çölü, Kuzey Afrika’da Sahra Çölü, güneyde Kalahari, Orta Doğu’da İran ve Arabistan çölleri ve Büyük Kum, Gibson ve Büyük Victoria Avustralya çöllerinin iç kesimlerinde.
Sıcaklık ve yağış özellikleri
Bu iklimin en karakteristik özelliği yağış olmamasıdır.
Yağış genellikle 100 mm’den azdır.
– Bu iklim kuşağında nem oranının düşük olması nedeniyle günlük sıcaklık farkı çok fazladır (40-50°C).
Bitki örtüsü
Çöl alanları bitki örtüsü bakımından çok fakirdir. Genellikle kuru otlar ve aloe veradan oluşur.
– Ayrıca orta kuşakta yer alan toprakların deniz etkisinden uzak iç kesimlerinde karasal çöl iklimi görülür. Burada yazları çok sıcak, kışları çok soğuk geçer, sıcaklık farkı fazladır ve yağış azdır. Asya’nın iç kesimlerinde yer alan Gobi, Karakum ve Kızıl Kum çölleri karasal çöl ikliminin görüldüğü başlıca alanlardır.
Çöl bölgeleri, nüfus bakımından dünyanın en izole yerlerinden biridir. Bu alanlarda yeraltı sularının yüzeye çıktığı yerler ve nehirlerin geçtiği alanlar ekim ve yerleşim için uygun alanlardır.
b) sıcaklık iklimleri
1. İklim Akdeniz
Görülmeye değer yerler
Genellikle 30-40 enlemleri arasındaki kıyılarda görülür.
Akdeniz çevresinde, Amerika Birleşik Devletleri’nin batısında, Kaliforniya kıyılarında ve Şili’nin merkezinde, Güney Afrika’nın Cape Bölgesi’nde ve güneybatı Avustralya’da görülür.
Sıcaklık ve yağış özellikleri
– Akdeniz ikliminin aktif olduğu dönemlerde yazları sıcak ve kurak, kışları ise ılık ve yağışlı geçer.
Yıllık ortalama sıcaklık 15-20 santigrat derece arasındadır ve yıllık sıcaklık farkı yaklaşık 18 santigrat derecedir.
Yıllık yağış 600-1000 mm arasında değişmektedir.
– Akdeniz ikliminde kutup yönünden gelen hava kütleleri ile ekvator bölgesinden gelen sıcak hava kütleleri birleşir ve cephesel yağışlar oluşur. Yaz aylarında tropikal hava kütleleri etkisini gösterdiği için bu bölgeler sıcak ve kuru iklim özelliklerine sahiptir. Bu iklim kuşağında yazlar kurak geçer, özellikle kış aylarında cephe yağışları görülür.
Bitki örtüsü
– Kısa ağaçlardan oluşan bitkilerdir.
– Zeytin, zakkum, defne, mersin gibi çeşitleri vardır.
2. Okyanus iklimi (ılıman iklim)
Görülmeye değer yerler
– Genellikle 40-60 derece enlemleri arasında görülür.
Batı Avrupa, kuzeybatı Kuzey Amerika, güney Şili, güneydoğu Avustralya ve Yeni Zelanda’da görülür.
Sıcaklık ve yağış özellikleri
– Batı rüzgarları ve ılık okyanus akıntıları, bu tip iklimin görüldüğü yerlerde sıcaklık ve yağış koşulları üzerinde büyük etkiye sahiptir.
Yazlar soğuk, kışlar ılık geçer.
Yıllık ortalama sıcaklık yaklaşık 14-15°C ve yıllık sıcaklık farkı yaklaşık 10-15°C’dir.
Yıllık yağış 1000 ila 1500 mm arasında değişmektedir.
Batılı rüzgarların da etkisiyle her mevsim yağış alır.
Bitki örtüsü
Alçak yerlerde geniş yapraklı ormanlar, yüksek yerlerde iğne yapraklı ormanlardan oluşur.
3. Dünyanın iklimi
Görülmeye değer yerler
– Orta kuşakta deniz etkisinin nüfuz edemediği karaların iç kesimlerinde görülür.
Doğu Avrupa, Sibirya ve iç Kuzey Amerika bu tip iklimin etkili olduğu başlıca bölgelerdir.
Sıcaklık ve yağış özellikleri
Bu iklimin görüldüğü yerlerde kışlar çok soğuk ve uzun geçer. Yaz kısa ve sıcaktır.
– Yıllık ortalama sıcaklık 0 ile 10 arasındadır. Yıllık sıcaklık farkı büyüktür (20-40°C).
Yıllık yağış miktarı 400-600 mm arasında değişmektedir.
Yağışlar yazın daha fazla, kışın ise daha azdır. Ancak kışın yağışlar genellikle kar şeklindedir. Kar 4-5 ay yerde kalabilir.
Bitki örtüsü
– Doğal bitki örtüsü iğne yapraklı ağaçlardan oluşan tayga ormanlarıdır.
– Yağışın az olduğu yerlerde çayırlar ve bozkır (step) görülür.
4. Aşamalı iklim (yarı kurak iklim)
Görülmeye değer yerler
– Orta kuşakta sert karasal iklim dışında, deniz etkisinden uzak toprakların iç kesimlerinde bozkır (kıta altı-kıta) iklimi görülür.
– Bu yerlerde günlük ve yıllık sıcaklık farkları şiddetli karasal iklime sahip yerlere göre daha azdır.
Sıcaklık ve yağış özellikleri
– Bozkır iklimlerinde yıllık sıcaklık farkı 15-30°C arasında değişmektedir.
Yıllık yağış 300-500 mm arasında değişmektedir.
Yağışların çoğu ilkbaharda görülür.
Orta kuşakta görülen bozkır ikliminin dışında sıcak kuşakta görülen bozkır iklimleri de vardır.
Sıcak kuşakta görülen bozkır iklimi, genel olarak 15-20°C enlemleri arasında savan iklimi ile çöl iklimi arasında geçiş iklimi ile karakterize edilir. Buna ekvatoral adım iklimi denir.
Çöl iklimi ile Akdeniz iklimi arasındaki bozkıra subtropikal iklim denir.
Bitki örtüsü
Yağmurla yeşeren, kurak mevsimde sararan kısa otlardan oluşan bir bozkırdır.
– Ormanların insanlar tarafından kesilerek veya yakılarak yok edilmesi sonucu oluşan bozkırlara antropojenik bozkır denir.
c) soğuk iklimler
1. Tundra iklimi
Görülmeye değer yerler
– Kuzey yarımkürede 60. paralel ile kutupsal iklim dağılım kuşağı arasındaki alanlarda görülür.
– Avrupa’nın kuzey kıyıları, kuzey Sibirya, kuzey Kanada, Grönland adası kıyıları ve orta kuşağın yüksek dağlarında etkilidir.
Sıcaklık ve yağış özellikleri
En sıcak aylarda bile ortalama sıcaklık 10°C’yi geçmez.
– Kışın sıcaklıklar -30°C ile -40°C arasında değişir.
– Yıllık sıcaklık farkının 60 santigrat dereceye ulaştığı yerler var.
Yağış ortalamaları 200-250 mm.
Bitki örtüsü
Toprak yılın büyük bölümünde donar.
– Yazın toprağın üst kısmı çözülür ve arazi bataklığa dönüşür.
Bitki örtüsü yazın yetişen çalılar, yosunlar ve otlardır. Buna tundra denir.
2. Kutup iklimi
Görülmeye değer yerler
Kuzey Kutbu çevresinde, Grönland’ın iç kesimlerinde ve Antarktika’da meydana gelir.
Sıcaklık ve yağış özellikleri
Sıcaklık genellikle 40 santigrat derece civarındadır.
Yıllık sıcaklık farkı 20-30 santigrat derece arasında değişmektedir.
Ortalama yağış 200 mm’dir.
– Bitki yok.
Dünya buzullarla kaplıdır.
– Yerdeki buzdan koparak denize düşen buzullara buzdağı, deniz suyunun donmasıyla oluşan buzullara ise pankek adı verilir.
3. Yüksek dağ iklimi
Ilıman ve sıcak kuşakta dağların zirvelerinde görülür.
Himalayalar, Rocky Dağları ve And Dağları bu iklimin görüldüğü başlıca bölgelerdir.
– Yıl boyunca sıcaklık düşük, yağış az ve sıcaklık farkı fazladır.
– Arazinin buzullarla kaplı olmadığı yerlerde seyrek ot yetişir.
İklim ve bitki örtüsü arasındaki ilişki
Bitki örtüsü, sıcaklık ve yağış koşullarının birleşik etkisinin bir sonucu olarak bir yerde gelişir. Genelde bol yağış alan yerlerde bitki örtüsü ormanlardan oluşur. Daha az yağış ile bitki örtüsü zayıflar. Her iklim kuşağının ayrı bir bitki örtüsü vardır. Sadece kutup ikliminde sıcaklık yetersiz olduğu için bitki örtüsü yoktur.
Bir bölgenin iklimini göstermenin en iyi standardı, orada yetişen doğal bitki örtüsüdür. Örneğin daha önce gitmediğimiz bir ülkede zakkum, mersin, lavanta ve zeytin gibi bitkiler görürsek burada Akdeniz ikliminin etkili olduğunu söyleyebiliriz.
Doğal bitki örtüsünün dağılımını etkileyen ana faktörler sıcaklık ve yağıştır. Sıcaklık ve yağış miktarı araziye ve denize göre konuma bağlı olarak değiştiğinden, doğal bitki örtüsü dünya genelinde eşit olarak dağılmamıştır. Bu nedenle ekvatordan kutuplara kadar olan bitki örtüsü düzenli bir kuşak oluşturamaz.
Ormanların dağ eteğinden zirveye dağılımı aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi kuşaklar oluşturmaktadır. Belli bir yükseklikten sonra orman örtüsü seyrekleşir ve kaybolur. Bu sınıra grubun üst sınırı denir.
Ekvatordan kutuplara doğru üst orman sınırının yüksekliği azalır. Ayrıca evapotranspirasyon yoğunluğu, yıl boyunca yağış dağılımı, denize göre konumu ve bakı gibi özellikler doğal bitki örtüsünün dağılımını etkiler. Enlem farkı ne kadar büyükse, bitki örtüsü çeşitliliği de o kadar fazladır.
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]