Türklerin siyasi bir varlık olarak tarih sahnesine çıkışı milattan önceki yüzyıllara, Heung No dönemine kadar uzanmaktadır. Hunlarda yazı kullanımına dair bazı kayıtlar bulunsa da bu yazının mahiyeti hakkında net bilgilere sahip değiliz. Bu nedenle Türklerin kullandığı bilinen ilk alfabe, Göktürk döneminde yaygın olarak yayılan Göktürk alfabesidir. Son yıllarda Isık-Kul yakınlarındaki kurganda bulunan iki satırlık yazıt Göktürk alfabesiyle yazılmıştır ve MÖ 4. yy’a tarihlenmektedir. V.-IV. Tarihi yüzyıllar öncesine dayanmaktadır. Bu nedenle ilk Türk yazısının Göktürk Kağanlığı’nın kuruluşundan asırlar önce bulunan Göktürklerle ilişkilendirildiğini kabul etmek gerekir.
Erken Türk alfabesinin en büyük kalıntıları Göktürk döneminde dikilen yazıtlarda görülmektedir. Yalnızca on dokuzuncuyu çözün ve değerlendirin. Yüzyılın sonunda mümkün oldu. Bu gravürlerin ilki Yenisey Nehri boyuncaydı. 1889’da Orhun yazıtları olarak bilinen iki büyük yazıt daha keşfedildi. Diğer yazıtlardan farklı olarak sırtında Çince yazılar da vardı. Yani Ankara’daki Augustus Tapınağı’nda olduğu gibi iki farklı dilde yazılmışlardı. Danimarkalı Türkolog Wilhelm Thomsen 1893 yılında bu yazıtları deşifre ederek bunların Kültigin ve Bilge Kağan tarafından dikildiğini, yazının Türk alfabesi olduğunu ve dilin Eski Türkçe olduğunu ortaya çıkarmıştır.
Göktürk alfabesi Göktürk döneminden -yani 7. yüzyıldan- Karahanlılar dönemine kadar kullanılmıştır. Yaklaşık 5 asır yazı dili olarak kullanılan Göktürk alfabesinin en güzel örnekleri Orhun yazıtlarıdır. Bu alfabenin kağıt üzerinde kullanımına en güzel örnek Irk Bitig adlı eserdir. Göktürk alfabesi, Göktürk ve Uygur devletleri döneminde kullanılmış, daha sonra yerini Uygur alfabesine bırakmıştır.
Arkeolojik öneminden dolayı Orhun alfabesi olarak da anılan Göktürk alfabesinin menşei konusuna gelince, bu konuda birçok farklı görüş ve iddia bulunmaktadır. Bu alfabede kullanılan işaretler, Runik adı verilen Eski İskandinav yazısındaki işaretlere benzediği için runik harfler olarak kabul edilmiş ve bu alfabe ile ilgili olabileceği öne sürülmüştür. Öte yandan Aristov gibi Rus bilginler de bu yazıdaki işaretlerin eski Türk pullarından alınmış olabileceğine dikkat çekmişlerdir. Givat Emre ise Göktürk yazısının Sümer yazısı ile aynı kökten geldiğini öne sürmüştür. Tüm bu farklı, hatta çelişkili argümanlar arasında, Thomsen’in görüşünün bilim camiasında en popüler olduğu söylenebilir.
Göktürkler devrinde yayılan bu ilk Türk alfabesi yazıtların yanı sıra yazma eserlerde de kullanılmıştır. Sözde Doğu Türkistan El Yazmaları bunu ispatlamaktadır. Göktürklerin hükümdarlığından sonra gelen Uygurlar döneminde de bu alfabenin bir dönem kullanıldığı belirtilmektedir. 759-760 yıllarında yapılan Şine-Usu yazıtı ve son yıllarda keşfedilen Taryat yazıtı bunu göstermektedir. Bunun dışında Göktürk alfabesi bazı değişikliklerle Bulgarlar, Hazarlar, Peçenekler ve Sickles tarafından da kullanılmış ve böylece Orta Asya’dan Avrupa’ya yayılmıştır.
Göktürk alfabesindeki 38 harf aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Bu tablo Orhun alfabesini öğrenirken, özellikle ünsüzlerin kalınlığını ve inceliğini hatırlamak için sıklıkla kullanılacaktır.
İçindekiler
| » Uygur alfabesi «| – | Arap Alfabesi | – | » Latin alfabesi « | – | » Kiril alfabesi « |
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]