Yukarıda tüm yapım ve çekim tesislerini görebileceğiniz bir tablo var. Aşağıda sırayla açıklanan tüm yapım ve çekim tesislerini gösteren bu tabloyu kavram haritası olarak kullanırken adresleri hatırlamak çok yardımcı olacaktır.
Yapıcı ek, “Bir kelimeyi kelimenin köküne veya gövdesine getirerek yeni bir anlam kazandıran ek: -lik (göz-lük); -ci (ev-ci); -li (ev-li); inç ( yedi inç); -je ( luv ji); as – tire (vatandaş – tire)”. bilinen b. Çekim eki “fiile, ismin köküne veya ilişkili oldukları köklere ve kelime gruplarına erişerek kelimeler arasında durum (hal), iyelik, çoğul, zaman, şahıs ilişkisi kuran birimdir: ev -e, ev-im, ev-ler, gel-di gibi, gel-di-m, gel-di.” şeklinde tarif edilmiştir.
Türk dilinde çekim ve türetme kavramları dilbilgisinin merkezinde yer alır ve bu kavramlar dilin işleyişindeki temel unsurlar arasındadır. Çekim, bir kelimedeki gramer özelliklerini ifade eden bir terimdir. Çekim, çoğunlukla bir kelimenin farklı biçimlerini ifade eder ve genellikle dilbilgisi amacıyla bir cümleye dahil edilir ve çekim, hem morfolojide hem de sözdiziminde önemli bir rol oynar. Dilbilgisi özellikleri söz dizimi ile yakından ilişkilidir. Türetme, bir ekleme ile yeni bir kelime yapmak demektir. Türkçe yapım ve düzenleme başlıklarının çoğunda ekler arasında uyum bulunurken, bazı eklerde tam uyum yoktur.
Yukarıdaki tabloda görebileceğiniz çekim ve dolaylı ekleri sırasıyla açıklamaya çalışalım:
a) İsim yapım ekleri: İsimlerin çekim sırasında aldıkları çekim ekleridir. Bu konu hakkında detaylı bilgi için İsim Çekimi Ekleri başlıklı sayfamıza başvurabilirsiniz.
1) Çoğul eki: İsimlerin sayı bakımından çokluğunu ifade eder. Türkçede yaygın olarak kullanılan çoğul eki -lAr’dır. Pek çok aday çekim eki bir isim veya fiile bağlanırken, çoğul ekleri bağlanmaz. İsimlere ulaşarak çokluk anlamını katar. Türkçede ikili ve üçlü sayı sistemi bazı dillerde görülmez. Çoğul eki, sözcüğe çokluk (gül), abartı (sıcaklık) ve aile (iyi) gibi anlamlar katar.
Örnek: elmalar, kitaplar, sayılar, çiçekler, kavramlar, hava durumu, aşklar…
2) Durum ekleri: İsmin yer, yön, zaman, yer gibi farklı yönlerden gönderimini yapmak ve onun kendine has özelliklerini göstermek için kullanılan durum ekleridir. Durum ekleri ana çekim sınıfını oluşturur. Durum ekleri fiillerle olan ilişkiyi yansıtır. Bazı durum ekleri (son durum eki) dilbilgisi gereği kullanılırken bazıları da fiilin anlamını daha iyi verebilmek için cümlede yer alır. Çiçeği sulayan kadın gibi bir cümlede zaruretten dolayı durum eki kullanılır. Parkta oynayan çocuklar gibi bir cümlede, katılmak eki, dil bilgisi gereği değil, fiilin anlamına katkıda bulunmak için kullanılır.
Örnekler: Kitabı verin. (seçim durumu)
Yola bak. (yönlendirme koşulu)
evden geliyorum. (çıkış durumu)
Sana kalmış. (olma durumu)
Sıradan insanlarla işim olmaz. (Sıfattır ve dolayısıyla yapım ekidir)
Bunlar popüler çocuklar. (Sıfattır ve dolayısıyla yapım ekidir)
Herhangi bir nedenle bana gelme. (Sıfattır ve dolayısıyla yapım ekidir)
3) İyelik ekleri: Eklendiği isimlerin kime ait olduğunu ifade eder. Bir diğer isim kategorisi de Türkçede iyelik ekleriyle sağlanır. Türkçede iyelik ekleri şu şekilde verilebilir:
Örnekler: My book, the book, book, our book, your book, your books kelimelerinin iyelik eklerini isimlerin önüne my, ours, ours, yours zamirlerini koyarak bulabiliriz.
Bu ekler, nesne ya da kavramların başka bir nesne ya da kavrama ait olduğunu gösterir. Bu ekler hemen hemen her isme gelebilir. Bu eklerin ilişkilendirildiği öğe isimden önce gelir (benim kedim, senin çocuğun).
4) Sıfatlar (ifadeler): “in, in, un, ün” biçimindedirler ve belirli bir isim tamlaması kurarlar.
Örnek: kapı-n-kol-u-müdürün odası
5) Eşitlik eki: “-ca, -ce” şeklindedir.
Örnek: Sence bu doğru mu?, Çocukça davranma…
6) Tamamlayıcı fiil ekleri: İsimler, yüklem eylemi görevi ile kullanılan eklerdir.
Örnek: İyisin, iyisin, iyisin, iyisin, onlar iyi.
b) Sözel Tamamlayıcılar: Fiillerin ekleri isimlerden çok farklıdır. Çoğu isim çekimi kategorisi fiile bağlı iken, fiil eklerinin böyle bir işlevi yoktur. Fiilin köküne veya köküne getirilen ekler sırasıyla zaman/konum ve kişi ekleridir. Fiilin kök veya gövdesinin konjuge olmayan şekli, emir kipinde ikinci tekil kişiyi ifade eder. Geleneksel anlayışta fiil çekimleri yüklem ve yüklem olmak üzere ikiye ayrılır. Ancak bu ayrım Türkçedeki zaman ve kip kavramlarını açıklamak için yeterli değildir. Burada fiil çekiminin ne anlama geldiğine odaklanmayacağız, bunun yerine konuya çekimle ilgili olduğu için kısaca değineceğiz.
1) Zaman ekleri (bildirim modları): fiillerdeki eylem zamanını gösterir.
Örnek: geldi (geçmiş zaman duyulur)
du oku (geçmiş zamanda şimdiki zaman)
gid-i-yor (şimdiki zaman)
uzanacaksın (gelecek geçmiş zaman)
şimdi gel (geçmiş şimdiki zaman)
2) Şart kipi: Fiillerde istek, ihtiyaç, talep, zaruret gibi anlamları karşılamak için kullanılan şart ekleridir.
Örnek: Gidersem gelmem (Keşke)
Biraz daha oturayım (kişisel)
Hadi çalışalım (istek ekte)
şimdi git-should-y-im (gereksinimler modu)
Bunu da okuyun (komuta eklenmiştir)
çıkış (çıkış)
3) Kişi ekleri: Fiilde eylemi yapan kişiyi belirtmek için getirilen eklerdir. Fiillerde koşul eklerinden sonra gelirler.
Örnek: Geliyorum, koşmalısın, o yaptı – okuyalım – pardon, yürüyüşe koşacaksın.
Üretim ilaveleri:
Bir isim veya fiilin köküne veya kökenine gelen ve kendisinden diğer isim veya fiillerin türediği eklerdir. Yapıcı ekler, eklendikleri kelimenin anlamını ve cinsiyetini değiştirir. Her zaman çekim eklerinden önce gelir. Son eki olan bir kelimeye türev veya metinsel kelime denir. Bir kelimenin yapım eki varsa, kelime çekimli olsa bile basittir.
1) İsim yapım ekleri: İsim köküne veya köküne eklenerek isimde yeni bir cisim oluşturan eklerdir.
Örneğin: kömür tutucu, gözlük tutucu, kulaklık…
lı: Şehir-li, para-li, ağaç-li, baş-li …
Susuz, parasız, evsiz,
cü: göz-cu, sanatçı, gezgin, simit-ci,
ce: türkçe-ingilizce-ingilizce
Taş: Yaş Taşı, Arka Taş, Yol Taşı
Üçüncü: üçüncü, üçüncü, beşinci
msi: acımsı
cil: sivil insan fiziksel bencilliği
Ray: parlak sarışın
Sal: plaj-kadın tuzluk
Bu: yaş
Yaş: kız-kız-kız
tsk: küçük-s-ts
ti: cıvıl cıvıl horol ti
2) İsimden fiil yapan ekler: İsim kök veya gövdelerine gelirler ve fiiller onlardan çıkarılır.
kime: su-la, taş-la, uğar-la
al: çok-al, az-al, dar-al
l: düz l, konik l
A: A kan, A diş, E tipi, A boş
ar: ıslak-ar, macenta-ar, sarı-ar
da: fısıltı, homurdanma, kükreme
At: yönetmenlik, izleme
ik: geç ik, bir ik
ımsa: küçük-imsa, benim-benim, küçük(k)-mse
Ağlamak: akmak, bağırmak
LAN: ev-len, rahat-la
Kirpikler: Şaka kirpikleri, geyik kirpikleri, bebek kirpikleri
sa: Soo sa, aynı derecede tuhaf
3) Fiil Ekleri: İsim yapan ekler fiilin köküne veya köküne ulaşarak çağrılır.
Kaliforniya: Düşünmek ve eğlenmek
Ocak olacak: kıyafet, aşçı yok, açık aşçı
Ve: yat-ak, kaç-ak, dur-ak,
ga: böl-ge, bil-ge, süpür-ge,
Gan: çalışkan, unutkan, kaygan
gı: aşk, makine, as ki ki
dalgıç: uzman, dalgıç, acemi
Cin: tir-gun, bilgi-cin, yorgun-cin, bit-cin
ı, -i: yaz-ı, öl-ı, yap-ı, çatı-ı, kok-u, doğu-u
alıcı-ici: üretici, gören, alıcı, satıcı,
ik-ik: cut-ik, açık-ik, geçiş-uk,
im-im: im say, beni seç, öl beni, ölç
in-in: yığın-in, ak-in, tütün, ek-in,
nch: rose inc, joy-inç
Fırtına: Esinti, Sırt, Dökülme,
ır-er: gel-ir, git-er, tamam-ur,
Eylem: oturmak, yürümek,
şu: başkalarına aktarın, güçlendirin, ölçün,
ma: Gülmeyi seviyorum ve nasıl konuşulacağını biliyorum.
Mak: hadi git
ti: semptom, kızarıklık,
4) Fiil ekleri: Soylu sözcüklerden fiil oluşturan eklere fiil denir.
O: gül, yap, kaç,
Ala: Ala metal, Elle ipek,
eh: dışarı çık, dışarı çık,
imsa: gül-umse, an-imsa,
İçinde: seyahat et, gör, sev, taşı,
r: kaçış, lavabo-ir, içki-ir,
ş: gör-gör, uç-uh, gül-uh,
t: esnetme, temizle, korkma, üşüme,
Ben: Seif-il, Ker-il, Sat-il
Aksesuarlar hakkında genel uyarılar
1) Tekil ‘-i’ eki, bu eke benzer diğer eklerle karıştırılmamalıdır. Bu yapı Osmanlılardan kalma. (fiil ekinden)
Örnek: Evi yandı. (üçüncü maddeyi ekleyin)
Ev yandı. (isim durumu)
2) Çekim ekleri geldikleri kelimenin anlamını değiştirmezler.
Örnek: Okuldan geliyorum. (çıkış durumu eki)
Senin gibi canım bir arkadaşım yok. (Sıfat yaptığı için yapım ekidir.) S İ
Sahte bir kavga başlattılar. (Sıfat yaptığı için yapı ekidir)
Sıradan insanlarla işim olmaz.
Senden kalan bir şeyim var. (varsa son ek)
Bunlar popüler öğrenciler. (Sıfat olduğu için yapım ekidir)
3) -m birinci şahıs eki, bu eke benzer yapıdaki diğer eklerle karıştırılmamalıdır.
Örnek: Seçimi kim kazandı? (ekli dosya)
Bana bir dilim ekmek verir misin? (garip)
Bu işten çok hayal kırıklığına uğradım. (birinci bölüm)
Saçımı senin için süpürdüm.
Ama ben ondan çok daha gencim. (ek fiil)
Bu benim kalemim. (tamamlayıcı durum eki)
Beni bırakma küçük kızım. (ilk uçurtma)
4) -n ikinci kişinin yönetici eki, benzer biçime sahip diğer eklerle karıştırılmamalıdır.
Örnek: Aklınız neredeydi? (ikinci şahıs iyelik eki)
Bu yılki ürünleri ekmeyeceğiz. (ve)
buraya gel. (İkinci kişi isteği ektedir)
Yurt sorularının sonu yok. (barikat)
Turistler bu yıl Türkiye’ye akın edecek. (ve)
5) -ma, -me aday fiil eki, ff yapan olumsuz ek ile karıştırılmamalıdır.
Örnek: Yürümeyi severim. (fiil isim)
Onunla biraz konuşmayı dene.
Artık benimle konuşma (FFyapan olumsuz eki)
benden sonra gelme (olumsuz eki takip eder)
6) “L” fiilinin yapım eki ile “L” isminin fiil yapım eki birbiriyle karıştırılmamalıdır.
Örnek: Günler artık kısaldı (İ.fye)
Cam kırıldı.
7) Fiil şekil eki “Ş” (worksteshlik eki) ile fiil isim eki “ş” (isim-fiil) birbiriyle karıştırılmamalıdır.
Örnek: hepsi birlikte güldüler (fi) (işbirlikçi çağrışım)
Bakışların beni heyecanlandırıyor.
Bu gülüşü, bu bakışı asla unutmayacağım.
Bir süre sadece baktık (Faye) (işbirlikçi bağlanma)
Not: “-ş” birbirinin yerine veya birlikte yapılacak anlamına geliyorsa ff, yani “işbirliği eki”dir.
8) Bir isim-yapım eki olan “-ci” eki, fiilin isim-yapım eki ile karıştırılmamalıdır.
Örnek: Yolcu var mı? (Örnek)
Kalıcı bir işiniz yok mu?
9) Fiilin isim yapım eki olan “-sal” ile isim yapım eki “-sal” birbiriyle karıştırılmamalıdır.
Örnek: kumsal (iiye) görünür (hayali)
Evren-sel (iiye) işit-sel (fiye)
10) İsimden fiil yapan “-imse”, FF yapan “-imse” ile karıştırılmamalıdır.
Örnek: Ben (eğer) kalktım (ff)
Öz-ımsa (eğer) An-ımsa (ff)
11) Türkçede yapım eki önce gelir, ardından çekim eki gelir.
Örnek: korku cesareti
Bunun istisnaları olabilir.
Annem olmadan gitmeyeceğim.
12) Bir kelimenin birden fazla eki olabilir.
Örnek: uyanık, korkmuş, dalgalı, ışıksız, örtülü…
İçindekiler
| «Çekim ve belirtme ekleri arasındaki farklar» «|
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]