Cümleler üzerine önemli çalışmaları bulunan Amerikalı dilbilimci Noam Chomsky, kişinin sınırlı sayıda kelime ile sınırsız sayıda cümle üretebileceğini söylüyor. Dilbilim alanında çalışan araştırmacılar, her dilin temel yapısının cümle düzeyinde ortaya çıktığını ve bazı yönlerden farklılık gösterse de dillerin özünde ortak bir yapıya sahip olduğunu kabul etmektedir. Başka bir deyişle, her dil kendi gramer sisteminde benzersiz olsa da, bazı açılardan birçok dile benzer.
Cümle düzeyinde dillerin en önemli yönleri hiç şüphesiz kelimelerden cümle oluşturmaları ve belirli kurallar dahilinde kelime dizilimi gerçekleştirmeleridir. Dünyadaki hiçbir dil, tekdüze olmayan dizilere izin vermez. Dili doğal olarak konuşanlar, ana dillerinin cümle yapısında meydana gelen gramer hatalarını hemen fark ederler. İnsanlar ana dillerinde geçmişte veya günümüzde kullanılmış veya gelecekte kullanılacak cümleleri tam olarak ezberleyemezler. Bir dildeki gramer kuralı doğuştan öğrenildiği için her kullanıldığında mümkündür. Bu nedenle insanlar dilbilgisini bildikleri için ana dillerindeki cümle yapısındaki hataları kolayca fark edebilirler.
Cümle türleri aşağıdaki başlıklar altında incelenmiştir. Aşağıdan başlık seçerek konunun detaylarını inceleyebilirsiniz.
Dillerin sözdiziminin ortak yönü özne ve yüklemin ana unsurlar olması ve diğer unsurların bu iki unsur etrafında şekillenmesidir. Ancak dilleri birbirinden ayıran en önemli fark cümleyi oluşturan ana ve yardımcı unsurların dizilişindedir. Diğer bir deyişle, bir cümledeki kelime sırası, dilleri ayırmada en önemli faktördür. Türkçede özne başta, fiil sonda iken, İngilizcede özne başta, fiil ikinci sıradadır. Diğer dillerde fiil önce, özne ikinci gelebilir. Öğe dizisinde olduğu gibi, tamamlayıcının tamamladığı öğe dizileri de bir dilden diğerine farklılık gösterir. Türkçede önce deyim, sonra doğal yerleri itibarıyla deyim gelir. Farsça, Arapça ve İngilizce gibi dillerde önce kelime öbeği sonra cümle gelir.
Türkçe sondan eklemeli bir dil olduğu için tek başına çekimli bir fiilden cümle kurmak mümkünken diğer dillerde bu mümkün olmayabilir. Bu nedenle Türkçede özne açıkça ifade edilmeden yüzeysel yapıda (günlük dilde) kullanılabilir. Hint-Avrupa dillerinde, İtalyanca ve Yunancada özne dolaylı olarak kullanılabilir. İngilizce veya Almanca konu olmadan kullanmak imkansızdır. Dillerdeki bir diğer benzer nokta da cümle ögelerinin kelime gruplarından oluşabileceği gibi tekil kelimelerden de oluşabilmesidir.
Dillerin bir diğer benzer yönü de birden fazla cümlenin farklı sebeplerle (en az çaba kanunu gibi) bir arada kullanılabilmesidir. Bileşik ya da bileşik cümle olarak adlandırılan bu tür cümlelere hemen hemen her dilde farklı boyutlarıyla rastlamak mümkündür. Ancak diller bu grupları kendi söz dizimlerine göre gerçekleştirir. Bazı diller iki veya daha fazla tam cümleyi (çekim cümlesi) bağlantılı öğelerle birleştirebilir ve bazı diller iki veya daha fazla eksik (bağlantısız) cümleyi birleştirebilir. Öte yandan, Türkçe gibi sondan eklemeli diller, tamamlanmış bir cümleyi bir veya daha fazla eksik cümleyle (fiil cümlesi) birleştirebilir.
Dillerin bir başka benzer yönü de yüklemin iki tür olmasıdır: isim ve isim. Tüm dil cümleleri ezberlenemez. Türkçe konuşan her birey, sınırlı sayıda kelime ile sınırsız sayıda cümle kurabilir. Bazı kriterler kullanılarak sınırsız sayıda cümle sınıflandırılabilir. Türkçe dilbilgisi araştırmacıları cümleyi yapısı, yüklemin yeri, yüklemin türü ve yüklemin anlamına göre genel olarak dört ana başlık altında inceler. Buna göre cümleler yapılarına, yüklemin yerine, yüklemin türüne ve anlamına göre tasnif edilebilir.
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]