Dil temelde seslerden oluşan bir yapıdır. Sesler birleşerek heceleri ve ardından kelimeleri oluşturur. İlk dilin hangi özelliklerin ortaya çıkması gerektiğini tam olarak bilmiyoruz. Konuyla ilgili ileri sürülen teorilerden bazı kanıtlara ulaşabilsek de bugün ilk dilin nasıl bir yapıya sahip olduğunu tam olarak söylemek mümkün değil. Yani ilk dilde önce sesler, sonra seslerin gruplaşmasından sözcükler, sözcüklerin gruplaşmasından da zaman içinde belirli kurallara bağlı olarak cümleler oluşmuş olabilir. Evrim ya da oluşum fark etmeksizin insanlar duygu, düşünce ve isteklerini tam olarak ifade edebilmek için dile yeni eklemeler yapmışlardır. Gerektiğinde kelimeleri değiştirir, gruplara ayırır ve bu grupları birbirine bağlayarak yeni, büyük gruplar oluştururdu.
Kelimelerin tam bir grup oluşturması için anlamın tamamlanması gerekir. Herhangi bir konuda anlamın doğru ve etkili bir şekilde ortaya çıkması için tanımlama yapılması gerekiyordu. Yani kelimeler bazı kurallara göre dizilseler de bu sıralama hem dilsel hem de yapısal olarak son bulmaktadır. Bu bağlamda insanlık, dili etkili ve pratik bir şekilde kullanabilmek için yargı veya yargı ifade eden geniş kelime gruplarını ortaya çıkarmıştır. Cümle kombinasyonları oluşturmak için zamanı, kişiyi ve arzuyu belirten bir yüklem gereklidir. Belirli bir zamanı ve o zamanda iş yapan varlığı (iş/varlık) içeren bir kelime grubu hem gramer hem de anlam olarak tamdır.
En genel haliyle bir cümle, duygu, düşünce, fikir, bilgi ve gerçekleri aktarabilen ve dinleyicinin zihninde hiçbir anlamsal boşluk bırakmayan en geniş kelime grubudur. Muharrem Ergin cümleyi şöyle tanımlar: “Bir fikri, fikri, hareketi, duyguyu, olayı aynen cümle olarak ifade eden kelime grubudur.”
Buna göre herhangi bir kelime grubunun cümle sayılabilmesi için gerekli şartlar şunlardır:
Cümle kelimelerden oluşur. Bazen bir cümle bir kelimeden (zaman ve kişi ile ilgili bir fiil/isim) oluşabilir. Cümle oluşumu için sapkın yüklemin varlığı esastır. Çekimli bir fiilde/yüklemde, iki temel bileşen vardır: özne ve yüklem (yardımcı fiil içeren bir fiil/isim).
Kelimeler grupları oluşturur. Ortaya çıkan kelime kombinasyonları bir cümle oluşturur. Sözcükler ve deyimler bir kurala göre düzenlenmelidir. Bir kelime (isim), bir durum eki aracılığıyla başka bir kelimeye (isim/fiil) bağlanır.
Bir dilde cümle adı verilen sözcük gruplarını inceleyen bilim dalına gramer bilgisi veya sözdizimi bilgisi denir. Cümle bilgisi başlığı ile Türkçenin cümle yapısını ve cümleyi oluşturan kelime gruplarını ele alacağız.
Bir Türkçe cümlede şu kelime türleri yer alır: isim, fiil, sıfat, zarf, zamir, edat (fiil ortacı, bağlaç, ünlem edatı).
Kelimeler veya kelime grupları da cümlede oynadıkları role göre sınıflandırılır. Buna göre tüm unsurlarıyla tam bir cümlede özne, yüklem, nesne, tümleç (tam) ve zarf tümleci bulunur. Bunun yanında ek cümle adı verilen başka kelimeler de cümlede yer alabilir. Ancak bu maddeler dikkate alınmaz.
Şimdi Türkçede cümle oluşumuna ve cümle açılımına bir göz atalım.
1. Okuyorum (çekilmiş fiil cümlesi)
2. Okuyorum (özne + fiil)
3. Kitap okuyorum (özne + nesne + fiil)
4. Şu anda bir kitap okuyorum (özne + zarf + nesne + fiil)
5. Şu an evde kitap okuyorum (özne + zarf + nesne + yer tamlaması + yüklem)
6. Şimdi evde aileme kitap okuyorum (özne + zarf hepsi + tamamlayıcı yer + tamamlayıcı yer + nesne + fiil)
7. Şimdi kitabı ve evde aileme yazılan mektubu okuyorum (Ö + ZT + YT + YT + N. + N. + Y)
İlk örnekte cümle, tek bir fiilden (okuyorum) biçim, zaman ve şahıstan oluşuyor. Burada konu gizlenmiştir. Cümlenin öznesini fiile gelen -um eki yardımıyla anlarız. Örnek 2’de, cümlenin iki bileşeni vardır. Bir cümlenin iki temel öğesi olan özne (I) ve yüklem (okuyorum) bu cümlede birlikte kullanılır. Örnek 3’te, nesneye iki birincil öğe eklenmiştir. Bu cümle, konunun çalışmasından etkilenerek kitabın konusu eklenerek genişletilir. Örnek 4’te, özne, yüklem ve özneye bir başka önemli öğe olan zarf tamlayıcısı (şimdi) eklenmiştir. Eylemin ve eylemin zamanını belirten şimdi sözcüğü ile cümle biraz daha genişletilmiştir. Örnek 5’teki cümleye işin veya hareketin yapıldığı yer (ev) eklenerek cümle biraz daha genişletilmiş ve anlam bir nebze olsun netleştirilmiştir. Burada evdeki yerin adı hareketin gerçekleştiği yeri göstermektedir. Örnek 6 ve 7’de cümleyi oluşturan öğelerin (özne ve yüklem dışında) birden fazla bulunabileceği görülmektedir.
Her dilde olduğu gibi Türkçede de sonsuz uzunlukta cümleler kurmak mümkündür. Önemli olan cümlenin gramer kurallarına uygun olması ve anlamın açık olmasıdır. Başka bir deyişle, konuşmacı amacına göre cümleye birden fazla özne, zarf veya yer tümleci ekleyebilir. Ancak özne ve yüklem bir cümlenin iki temel unsuru olduğundan, bir cümlede birden fazla özne veya yüklem olamaz. Bu konuyu Cümle Türleri başlığı altında ayrıntılı olarak ele alacağız. Ayrıca bir cümlede birden fazla özne olamaz. Burada kelime kombinasyonundan bahsetmiyoruz.
Örneğin, “Hasan. Muhammed ve Osman top oynuyor.” Bir cümlede grup oluşturan tek özne vardır. Başka bir deyişle, Hassan, Muhammed ve Osman gramer olarak bir konudur. Bu birden fazla konu anlamına gelmez. Cümlenin gramer kurallarına göre kurulması ve kelimelerin buna göre düzenlenmesi gerektiğini yukarıda söylemiştik. Buna göre örneğin “Hasan, Osman’ın kitabını okudu. Osman, Hassan’ın evine döndü. Osman evine döndü Hasan.
Yukarıdaki gibi birden fazla aday (Hassan, Usman) içeren bir cümle gramer değildir. Konu aday kelimelerinin cümlenin başında veya sonunda olduğuna dikkat edin. Türkçe, unsurları serbest dolaşıma sokan bir dil olmasına rağmen, bunları tamamen serbest bırakmamıştır. Buna göre bu cümleler tek özne içeriyorsa öznenin sonda olması dilbilgisi açısından mümkün olacaktır. örneğin,
Hasan kitabı okudu. Hasan eve döndü.
Türkçe şart cümlesi kurma yeteneğine sahip bir dildir. Bir cümlenin ancak çekimli fiil olduğunda söz konusu olduğunu yukarıda söylemiştik. Ancak, tam bir cümle zaten kurulmuşsa ve sonraki cümle bir cevapsa, fiil/yüklem olmadan da kurulabilir. Cümleyi zihnimizde tamamlıyoruz. örneğin,
-dün neredeydin? İçindekiler [wpcin-random-posts]
-Evdeydim. < Dün evdeydim.
-Filmi sevdin mi?
-Evet.
-iyiydi. | cümle türleri – | “Cümlenin sütunları”. – | Cümledeki anlam |
Diğer gönderilerimize göz at