Türkçenin ses yapısının temelini oluşturan gramerin belki de başında ana ünlülerin uyumu yani kalınlık ve incelik uyumu gelmektedir. Bu kural, bir kelimenin hecelerindeki ünlülerin Türk dilinin ses yapısına göre dizilişini ifade eder. Nitekim Eski Türkçedeki hemen hemen tüm kelimeler bu kurala uymaktadır, ancak günümüzde pek çok kelime bu kurala uymadığı için değişmiştir.
Ünlü büyük uyumu kuralı “Bir kelimenin ilk hecesinde ünlü varsa sonraki hecelerde de ünlü olmalı; ilk hecede kalın ünlü varsa kalın sesli olmalıdır” şeklindedir. ondan sonraki hecelerde sesli harf” . olarak tanımlayabiliriz. Yani kelimelerin bu kurala uygunluğuna baktığımızda ilk olarak ilk hecedeki ünlüye bakarız. Ünlülerden biri koyu yazılmışsa (a, i, o, u), diğer ünlüler de kalın yazılmalıdır. İnce ünlülerden (e, i, ö, ü) biri varsa diğer ünlüler de ince olmalıdır. Aksi halde ana ünlülerin ünsüzüne uymadığı söylenir.
“Yağmur” kelimesi ana ünlülerle kafiyelidir; Çünkü birinci hecede “a” ünlüsü, ikinci hecede “u” ünlüsü vardır. Ancak “ağabey” kelimesi kalın-ince bir uyum içine girmez; Çünkü birinci hecede kalın bir “a” ünlüsü, ikinci hecede ise ince bir ünlü vardır. ince ama kalın; Kalın sesli harf ince sesliden sonra gelemeyeceği için ünlünün sessizliği bozulur.
Mükemmel sesli kafiyeye uyan kelime örnekleri: “Gece, güneş, deniz, şapka, kılıç, beşik, çocuk, balık, duvar, dudak, vergi, bebek, bilezik, halı, ayakkabı, çiçek, gelin, görenek, havuç, Politika , gardırop, bak, soğuk, gözlük, önsezi, teşhis, sınıf, kapı, ağız, balkon, parmak, şehir, şablon, okul, sıcak, soba … “
Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimelere örnekler: “bacı, elma, balkon, otobüs, bahçe, palet, insan, maske, tiyatro, meydan, bar, aile, asker, sinema, stüdyo, anne, psikoloji, kader, meslektaş , yarın, haberler … “
İçindekiler
Ünlü / Notalar ile büyük uyum
1) Tek heceli kelimelerde ana ünlülerin ünsüzleri aranmamıştır. Halihazırda bir sesli harf bulunan bir kelimede uyum aramak mantıksız olacaktır.
Örnek: “Üst, kat, bin, saz, türkü, gün, aşk, sel…”
2) Büyük ünlülerin ünsüzleri Türkçe dışındaki yabancı kelimelerde aranmaz.
Örnek: “Psikoloji, Genesis, Platonik, Bilgi…”
3) Türkçe kelimelerdeki “-yor, -ken, -ley, -mtırak, -gil-ki” ekleri ünlü uyumunu bozar.
Örnek: “Bak, bak, sabah teyze, yeşilimsi, kapıda …”
4) Bitişik yazılı bileşik kelimelerde ana ünlülerin ünsüzleri aranmaz.
Örnek: “hanımeli, bilgisayar, tokat, olağandışı, kaptan…”
5) Büyük ünlü uyaklarına uyan kelimeler ‘oyuncak, ağız’ gibi genellikle Türkçe kökenlidir. Bu uyuma ters düşen kelimeler ise genellikle “protein, kalem” gibi yabancı dillerden alıntı kelimelerdir. Ancak “anne, bacı, alma” gibi Türkçe kökenli bazı kelimeler zamanla “anne, bacı, elma”ya dönüşerek ana ünlülerle uyumsuz hale gelebilir.
YerelHaberler
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]