Herkes hata yapar ve hatalar beynin kendini ayarlaması ve ne yaptığını öğrenmesi için harika bir fırsattır. Beynin hataları nasıl tespit ettiğini ve bunlarla nasıl başa çıktığını incelemek için araştırmacılar, beyin aktivitesini ölçebilen sensörlere sahip başlıklar kullandılar. Araştırmacıların bu yöntemi kullanarak buldukları şeylerden biri de, birisi hata yaptığında beynin belirli bir beyin aktivitesi yaratmasıdır. Hataya bağlı negatif veya ERN olarak adlandırılan bu olay, neredeyse hata anında gerçekleşir. Sanki beyin, kişinin hata yaptığını fark etmeden bir anlığına açılıyor. Bu yazıda hatalar karşısında beynin nasıl çalıştığı, öğrenmeye katkısı ve beynin ERN aktivitesi hakkında bilgiler yer almaktadır.
İçindekiler
hata
Hata yapmak insanı kötü hissettirir. Örneğin, bir kişinin bir dart oyununu kaçırdığında hissettiği ani dırdırcı sarsıntı veya bir sınavda kötü bir puan almanın utancı. Bu duygular üzücü veya acı verici olabilir, ancak bunlar beynin gelecekte başarıyı garantilemek için yaptıklarının bir parçasıdır.
Bir hata yapmak, yırtıcılarından vahşi doğada kaçanlar için yaralanma veya ölüm anlamına gelebilir. O dönemin insanlarının beyinleri, insan ırkının devamı için hatalarından ders almalarına yardımcı olmalıydı. Beynin önemli bir görevi geleceği tahmin etmeye çalışmaktır. Bu, aynı hataları yapmaktan kaçınmak için kişinin gelecekte eylemlerini nasıl değiştirebileceğini içerir. Beynin hataları nasıl algıladığını ve bunlarla nasıl başa çıktığını anlamak, beynin nasıl çalıştığını ve öğrendiğini anlamak için önemlidir.
Örneğin, bir kişinin futbol oynadığını ve serbest vuruş kullanmak üzere olduğunu varsayalım. Amacı kelimenin tam anlamıyla bir gol atmaktır. Durumu değerlendirir ve bir eylem planı seçer. Rakip takımın bir duvar ördüğünü ve böylece topu oyuncuların etrafına ve kaleye sokmaya karar verdiklerini varsayalım. Ancak top kale direğine çarptı ve yön değiştirdi.
Bu örnekte hata, yanlış bir tahminden kaynaklanmaktadır. Topa vuruş şeklinin golle sonuçlanması bekleniyordu, ancak onun yerine direğe çarpması onu şaşırttı! Başka bir deyişle, olması gereken şey aslında olmamıştır. İnsan gol atamamanın hayal kırıklığını yaşasa bile bu olay ona çok önemli bir ders veriyor. Örneğin, bir dahaki sefere topu daha fazla döndürmeniz gerektiğinde öğrenilmesi gereken bir ders var. Bu öğrenme deneyimleri sayesinde atışınız, sonunda gol atabilmeniz için ince ayarlanmıştır.
Beyin hatalarla nasıl başa çıkıyor?
Beyin hücreleri birbirleriyle elektrik kullanarak iletişim kurar. Bu elektriksel aktivitenin bir kısmı beyin hücrelerinden başın dışına taşınır. Yol boyunca beyin, kafatası ve deri dokularından geçer. Elektrot adı verilen özel sensör kaplamaları kullanılarak bu aktiviteyi kaydetmek mümkündür ve bu yönteme elektroensefalografi (EEG) adı verilir. Bir elektroensefalogram (EEG), insanlar çeşitli görevleri yerine getirirken beyin aktivitesinin incelenmesine izin verir. Beyin, insan uyurken bile çalışmayı asla bırakmaz ve bu nedenle sürekli olarak bu elektriksel aktiviteyi üretir. Bu elektriksel beyin dalgalarındaki örüntülere bakarak beyinde neler olup bittiği hakkında çok şey öğrenmek mümkündür. Bir kişinin uyanık mı, uykuda mı, stresli mi yoksa odaklanmış mı olduğunu söyleyebilir.
Bir laboratuvar çalışması, katılımcılara birçok hata yapmaları gereken çok zor bir görev vererek hatalarla ilişkili beyin aktivitesini inceledi. Örneğin, ekranın ortasında bir sol veya sağ ok göründüğünde, ancak ok diğer yönü gösteren çok sayıda dağınık okla çevrelendiğinde, kişiye klavyede belirli bir tuşa hızlıca basması talimatı verilir. Birisi bir hata yaptığında, özel bir beyin aktivitesi modeli ortaya çıkar. Bu, başın tepesinde en güçlü olan keskin negatif elektriksel aktivitedir. Bu elektriksel aktivite negatif yüklü olduğu ve hata yapmakla ilişkilendirildiği için buna arıza negatifliği denir.
ERN’nin beynin ön kısmındaki singulat korteks adı verilen derin bir beyin bölgesinden geldiği düşünülmektedir. Yeni hatalar yapma olasılığını azaltmak için bireyin dikkatini odaklar. Bir ERN ile ilgili ilginç olan şey, bir hata yapıldıktan sonra ne kadar çabuk gerçekleştiğidir. O kadar hızlı ki, aslında kişi hatasını fark etmeden önce oluyor. Bir ERN, bir hata oluştuktan sonra genellikle 100 milisaniyeden (saniyenin 1/1000’de biri) fazla oluşmaz. Bir ERN, hatanın kendisiyle neredeyse aynı anda oluşabilir. Aksine kişi hata yaptığını en az 200 milisaniye sonrasına kadar fark etmez, yani beyni karşısındaki kişinin hatasını bilir.
Ve aslında bilim adamları tam olarak ne olduğunu bilmiyorlar ve araştırmaya devam ediyorlar. Singulat korteks, gerçek eylemleri istenen veya elde edilecek olanla karşılaştırır ve ardından ERN, kişinin gerçek eyleminin beklenen sonuçla eşleşmediğini bilinçli olarak belirtir. Bu nedenle ERN bu hatayı veya uyumsuzluğu kişinin dikkatine sunar. Hata pozitifliği, bilim adamlarının bir kişinin hata yapma konusundaki farkındalığının altında yattığına inandıkları bir elektrik sinyalidir.
Hatalar öğrenmeye nasıl yardımcı olur?
Birçok bilimsel çalışma, bir hata yaptıktan sonra beynin bir sonraki turda daha yavaş tepki verdiğini bulmuştur. Bunun nedeni, beynin aynı hatayı tekrar yapmaktan kaçınmak için kendine daha fazla zaman ayırmaya çalışması olabilir. Hatadan sonra ERN ne kadar güçlü olursa, bir sonraki turda yanıt o kadar yavaş olur. Bazı insanlar diğerlerinden daha yüksek bir yüzdeye sahiptir. Bu, bu insanların hata yapma ve kendi hatalarından ders alma olasılıklarının daha yüksek olduğu anlamına gelebilir ve bazı çalışmalar bu fikri destekliyor gibi görünmektedir.
Örneğin, Hirsh ve Inzlicht, daha güçlü bir ERN’nin daha iyi okul performansıyla ilişkili olduğunu buldu. Araştırmacılar yaptıkları çalışmada üniversite öğrencilerinin beyin aktivitelerini ölçtüler ve daha büyük ERN’lere sahip öğrencilerin de daha iyi notlar alma eğiliminde olduklarını buldular. Ancak güçlü bir ERN’ye sahip olmak her zaman iyi bir şey değildir. Daha endişeli insanlar, daha güçlü ERN’lere sahip olma eğilimindedir ve hatalara karşı daha güçlü beyin tepkileri, daha iyi odaklanma yerine artan dikkat dağınıklığı ile ilişkilidir. ERN, beynin hatalara tepki gösterdiğini ve yanıt verdiğini gösteriyorsa, o zaman gerçekten güçlü bir ERN, beynin çok fazla hata yapması ve daha fazla üzülmesi ve üzülmesi olabilir.
Hata sinyalleri yaşla birlikte nasıl değişir?
Çocukluk ve ergenlik döneminde vücut birçok fiziksel değişimden geçer, aynı zamanda düşünme, hissetme, davranma ve motive olma biçiminde de birçok değişiklik olur. Hayatın karşı karşıya olduğu daha büyük sorumluluklar ve beklentilerle birlikte bu değişiklikler, gerekli sosyal ve akademik becerileri öğrenmek için tekrar tekrar deneme yanılma gerektirir.
Çalışmalar, ERN’nin yaşla birlikte değiştiğini, yetişkinler ve daha yaşlı ergenlerin çocuklara kıyasla daha güçlü ERN sinyallerine sahip olduğunu gösteriyor. Çocukluk ve ergenlik döneminde ERN gücündeki artış muhtemelen beyin gelişimi ile ilişkilidir. Beynin farklı bölümleri farklı oranlarda gelişir. Beynin bazı alanları geç çocuklukta tamamen olgunlaşırken, diğerleri yetişkinlikte gelişmeye devam eder. ERN üreten singulat korteks, 20’li yaşların sonlarına kadar gelişmeyi bırakmaz. Başka bir deyişle, beynin hatalardan ders almak için önemli olan kısmının gelişmesi, beynin diğer bölgelerine kıyasla çok daha uzun zaman alıyor.
Hata yapmak bazen can sıkıcı ve sinir bozucu olabilir. Ancak cevapların düzeltilebilmesi ve bir dahaki sefere aynı hataları yapmamak için hatalardan ders çıkarmak çok önemlidir. Beyin hatalara karşı çok hassastır ve hatalar meydana geldiğinde ERN adı verilen belirli bir elektriksel aktivite üretir. Bu hata sinyali, kişi farkına varmadan bir hata yaptığında ortaya çıkar ve yaşlandıkça güçlenir. Güçlü bir ERN’ye sahip kişilerin okulda, üniversitede ve işte daha iyi performans gösterdiği de bulunmuştur. Beynin hatalara nasıl tepki verdiği konusunda hala pek çok bilinmeyen var. ERN ile ilgili daha fazla araştırma, bu gizemlerden bazılarının çözülmesine yardımcı olabilir.
kaynak:
https://www.webmd.com/brain/news/20071206/how-the-brain-learns-from-mistakes
http://sciencemission.com/site/index.php?page=news&type=view&id=health-science%2Fhow-the-brain-learns
https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/frym.2020.00080
yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]