Daracık bir kara parçasının, dünya ticaretinin ve jeopolitiğinin kalbine dönüşmesinin hikayesidir Panama tarihi. Sadece 75 kilometre genişliğindeki bu kıstağa sahip olmak, yüzyıllar boyunca güçlerin hayali oldu. İspanyol İmparatorluğu’nun hazinelerini taşıdığı, korsanların göz diktiği, Fransızların çöktüğü ve Amerikalıların dev bir mühendislik harikası inşa ettiği bu toprakların tarihi, nihayetinde bir kanalın ve bir ulusun bağımsızlık mücadelesinin öyküsüdür.
Kolomb Öncesi Dönem ve İspanyol Fethi (1501-1821)
Yerli Topluluklar: Bölgede Kuna, Ngäbe, Buglé, Emberá ve Wounaan gibi gruplar yaşıyordu. Kıstağın varlığı, onları doğal bir ticaret ve geçiş köprüsü haline getirmişti.
İlk Avrupalı Temas: 1501’de İspanyol kâşif Rodrigo de Bastidas kıyıları keşfetti. Vasco Núñez de Balboa, 1513’te bir yerli rehber eşliğinde yürüyerek “Güney Denizi”ni (Pasifik Okyanusu) gördü ve bunun yeni bir okyanus olduğunu Avrupa’ya duyurdu. Bu keşif, kıstağın stratejik değerini ortaya koydu.
Altın Yolu ve Korsan Saldırıları: İspanyollar, 1519’da Panama Şehri’ni kurdu. Şehir, “Kıraliyet Yolu” (Camino Real) üzerinden Peru’dan getirilen gümüş ve altının, Atlantik kıyısındaki Portobelo’ya taşınıp İspanya’ya sevk edildiği kritik bir lojistik merkezi haline geldi. Bu muazzam zenginlik, Henry Morgan gibi ünlü korsanların hedefi oldu. 1671’de Morgan, orijinal Panama Şehri’ni yağmalayıp yaktı. Şehir, bugünkü Casco Antiguo (Eski Şehir) bölgesinde yeniden inşa edildi.
Kolombiya’dan Ayrılış ve Bağımsızlık (1821-1903)
Büyük Kolombiya’ya Katılım: 1821’de İspanya’dan bağımsızlığını ilan eden Panama, Simón Bolívar’ın hayali olan Büyük Kolombiya Cumhuriyeti’ne katıldı.
Kolombiya Eyaleti Olarak Onlarca Yıl: Büyük Kolombiya’nın dağılmasından sonra Panama, Yeni Granada Cumhuriyeti’nin (daha sonra Kolombiya Birleşik Devletleri) bir eyaleti oldu. Ancak merkezi hükümete karşı hoşnutsuzluk ve ayrılıkçı isyanlar (1840-41’de kısa ömürlü bir bağımsızlık dahil) sık sık patlak verdi. Başkent Bogotá’nın uzaklığı ve ihmal edilmişlik hissi ayrılıkçılığı besledi.
Kanal Fikrinin Doğuşu: 19. yüzyıl boyunca, kıstağa bir kanal inşa etme fikri giderek güçlendi. Fransız şirket 1880’lerde Ferdinand de Lesseps liderliğinde bir kanal kazmaya başladı, ancak mühendislik zorlukları, hastalıklar (sarıhumma, sıtma) ve iflas nedeniyle fiyaskoyla sonuçlandı.
ABD Müdahalesi ve Bağımsızlığın İlanı: ABD, hem askeri hem ticari çıkarları için bir kanal istiyordu. Kolombiya Senatosu, Hay-Bunau-Varilla Antlaşması’nı onaylamayı reddedince, ABD Panamalı ayrılıkçıları destekledi. 3 Kasım 1903’te, neredeyse kansız bir şekilde bağımsızlık ilan edildi ve ABD savaş gemileri Kolombiya’nın müdahalesini engelledi.
Kanal Bölgesi ve ABD Himayesi Dönemi (1903-1979)
Hay-Bunau-Varilla Antlaşması: Yeni Panama devleti, bağımsızlığından sadece iki hafta sonra, ABD’ye “süresiz” olarak, kanalı inşa etme, işletme ve savunma hakkı veren ve Kanal Bölgesi’ni (8 mil genişliğinde bir şerit) ülke içinde bir ABD toprağı haline getiren bir antlaşma imzaladı.
Kanalın İnşası (1904-1914): ABD, Albay William C. Gorgas’ın sağlık önlemleriyle (sivrisinek kontrolü) sarıhumma ve sıtmayı kontrol altına alması ve mühendis George W. Goethals’ın liderliğinde, dev Gatún Gölü ve üçlü kilis sistemiyle bir kilitli kanal inşa etmesi sayesinde Fransızların başarısızlığını tam bir zaferle tamamladı. Panama Kanalı 15 Ağustos 1914’te açıldı.
İki Ülke, Tek Toprak: Kanal Bölgesi, ABD bayrağı altında, İngilizce konuşulan, dolar kullanılan ayrı bir dünyaydı. Panamalıların bu bölgeye girişi kısıtlıydı ve bu durum milliyetçi öfkenin ana kaynağı oldu. 9 Ocak 1964’tte (Şehitler Günü), Kanal Bölgesi’ne Panama bayrağı dikmek isteyen öğrencilerle ABD askerleri arasında çıkan çatışmada 20’den fazla Panamalı hayatını kaybetti. Bu olay, antlaşmanın gözden geçirilmesi sürecini hızlandırdı.
Torrijos-Carter Antlaşmaları ve Kanal’ın Devri (1977-1999)
Yeni Antlaşmalar: General Omar Torrijos’un liderliğindeki Panama, uluslararası diplomatik baskıyı artırdı. 1977’de ABD Başkanı Jimmy Carter ile imzalanan Torrijos-Carter Antlaşmaları ile:
Kanal Bölgesi 1979’da Panama’ya devredilmeye başlandı.
Kanalın işletme kontrolü, 31 Aralık 1999 gece yarısı tamamen Panama’ya geçecekti.
Manuel Noriega Diktatörlüğü ve ABD İşgali: Torrijos’un 1981’deki şüpheli uçak kazasında ölümünden sonra, General Manuel Noriega gücü ele geçirdi. Uyuşturucu kaçakçılığı ve kara para aklama suçlamalarıyla ABD’nin hedefi haline geldi. 1989’da ABD, “Neden Operasyonu” (Just Cause) adı altında Panama’yı işgal ederek Noriega’yı devirdi ve ABD’de yargılanıp hapse gönderdi. İşgal, Panama Şehri’nin büyük bölümünde yıkıma yol açtı.
Kanal’ın Sahibi Olarak Panama (2000-Günümüz)
Demokratik Konsolidasyon: İşgalden sonra demokrasiye dönüldü. Sivil başkanlar seçildi ve siyasi sistem nispeten istikrarlı hale geldi.
Kanalın Başarılı Yönetimi: 1999’daki devir teslim, dünyada nadir görülen sorunsuz bir geçiş oldu. Panama, kanalı Panama Kanalı İdaresi (ACP) aracılığıyla etkili ve kârlı bir şekilde işletti. Kanal, ülke bütçesinin en büyük gelir kaynağı haline geldi.
Kanalın Genişletilmesi: Artan küresel ticaret ve “Post-Panamax” gemilerin boyutları nedeniyle, Panama 2007’de tarihi bir referandumla kanalı genişletme kararı aldı. 6 milyar dolarlık dev proje 2016’da tamamlandı. Yeni, daha büyük kilitler ve kanallar, kanalın kapasitesini ve gelirini katladı.
Güncel Zorluklar ve Fırsatlar: Panama, bir finans ve lojistik merkezi olarak konumunu güçlendirdi. Ancak gelir eşitsizliği, yolsuzluk (Panama Belgeleri skandalı gibi) ve Kanal’ın getirdiği refahın adil dağıtımı gibi sorunlarla mücadele ediyor. Ayrıca, iklim değişikliğine bağlı kuraklıklar, kanal operasyonları için yeni bir tehdit oluşturmaktadır.
Sonuç: Bir Kanal, Bir Ulus
Panama tarihi, coğrafi kaderin, dış güçlerin mücadelesinin ve nihayetinde ulusal iradenin zaferinin tarihidir. Bir yandan küresel bir köprü olmanın getirdiği zenginlik ve önem, diğer yandan bu konumu kontrol etmek isteyen dış güçlerin müdahaleleriyle şekillenmiştir. Kanalın tam kontrolünü ele geçirmek, Panama için sadece ekonomik bir kazanım değil, aynı zamanda nihai ulusal egemenliğin simgesi olmuştur. Bugün Panama, devraldığı bu jeopolitik mirası, dünya ticaretinin merkezinde küçük ama gururlu bir devlet olarak yönetmektedir.
Kaynakça:
LaFeber, W. (1989). The Panama Canal: The Crisis in Historical Perspective. Oxford University Press.
Autoridad del Canal de Panamá (ACP). Resmi tarihçe ve istatistikler. https://www.pancanal.com/
BBC History. Panama Kanalı belgeselleri ve makaleler.
Smithsonian Institution. The Panama Canal: A Brief History. https://www.si.edu/spotlight/panama-canal
Yazar: Mesut KESKİNKILINÇ
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]