Pasajın ölçüsü kendi edebiyatımızın, milli edebiyatımızın veya popüler edebiyatımızın mısra ölçüsüdür. Hece ölçüsünde Aroz ölçüsünde olduğu gibi ayrılmaz ve anlaşılmaz yönler yoktur. Ancak bu durumdan hece ölçüsünün çok basit ve ahenksiz olduğu sonucu çıkarılamaz. Aksine hece ölçüsünün kendine has özellikleri, incelikleri ve uyum kipleri vardır.
Divan şairleri gibi fikir sanatçıları yüzyıllardır halk şiirlerinden ve şairlerinden nefret ettiğinden, hece benzetmesi aydınların edebiyatına girmemiştir. Bazı dönemlerde hecelerle şiir yazmak basit kabul edilmiştir. Kesit ölçmenin sırrına bir türlü ulaşamayanların sonucu bu denilebilir.
Hece ölçeği, satır başına eşit sayıda heceye dayalı bir ölçektir. Diğer bir deyişle, ilk satırda ölçekler olduğu gibi, diğer tüm satırlarda aynı sayıda hece bulunmalıdır. Hece ölçeği, uvertürlerde olduğu gibi açık heceler ve kapalı heceler gibi terimler içermez. Kelimelerdeki tüm heceler eşit değerde ve karakterdedir.
hece duraklaması
Duraklama, belirli sayıda heceden sonra istemsiz olarak durduğumuz yerdir. Yani ayet belli bir noktaya kadar duraksamadan okunur, bir yerde ara verilir ve sonra kalan dörtlükler okunur.
Hece duraklaması mısralarda müzik olmasını ve şiir boyunca iç ahengin oluşmasını sağlar. Durak sayısı, veznin uzunluğuna göre artıp azalabileceği gibi, kelimelerin ayetteki konumu bakımından da azalıp artabilir. Şairin isteğine ve zevkine göre değişir.
Şimdi hem hece hem de durak için örnek verelim;
Aşağıdan / akışlar gelir / gemiler
Rüzgar estiğinde / inlediğinde / inlediğinde
Yukarıdaki ayetler 11 hece ile yazılmıştır. (/) ile işaretlenen yerler istasyonlardır. Okurken dikkat ettiğimizde ilk dört heceden sonra duraklıyoruz. Bu duraklamalar bizim elimizde değil. Tedbir bizi bu duraklamalara zorluyor.
Hece sayılarına ve duraklama biçimlerine göre farklı hece ölçüleri vardır. Ancak bu türler, müzik icra türleri kadar karmaşık ve ezberlenmesi zor değildir. Nitekim ayet kaç heceden oluşmaktadır, hece tipi ölçüsü bu ismi alır. Örneğin, beş heceli bir hece türü, 5 heceli bir ölçektir. Hece ölçüsü çeşitlerine hızlıca göz atalım ve bazı örnekler verelim.
Beşgen Kesit Ölçümü: Bu eylem durdurulamaz. Yaygın olarak kullanılan bir ölçek değildir. Anonim halk edebiyatı ürünlerinde nadiren görülür.
Allah’ın emri
sessizce duyurdu,
bayrağı biz getiriyoruz
Biz bu araziyi satın aldık – Ziya Kokalp
Altı klip ölçüsü: Prosedür ayrıca kesintisizdir. Yine pentatonik dizi kadar kullanılmaz.
saat kaç,
Su mu kuş mu?
saat kaç,
Aşağı mı yukarı mı?
Yedi hece ölçüsü: Bu skala duraksız kullanılabildiği gibi (4+3) gibi duraklarla da kullanılabilir. En yaygın kullanılan boyutlardan biridir. Manide de kullanılır. 7 heceli kesintisiz ölçü örneği;
Sudaki yorgun ay ışığın
Böcek sürüsü
gümüş ve pırlanta
Körfez’deki dalgalanmalar
bükülmüş çiçekler
gümüş ve pırlanta. – Mümtaz Arbolat
Noktalı (4 + 3) 7 heceli ölçü örneği;
Dere boyunca / kamış olur
Güller açar/yaz olur
Yarım / Gül demiyorum
Gülün ömrü kısadır. anonim saplantı
Sekiz heceli ölçek: Bu prosedür duraklama olmadan veya duraklama ile de kullanılır. Statik olarak kullanıldığında (4+4) veya (5+3) olarak kullanılır. Bu ölçek literatürümüzde en yaygın kullanılanlardan biridir. Halk edebiyatının semai, saggi, rubai gibi türleri bu kapsamda kaleme alınmış, zaman zaman koşu, türkü, türkü gibi türler de bu kapsamda yazılmıştır.
yan yana yürüyorum
Aşkı Çizmek / Ken Lee
Ne akilem / divane yok
Gel, aşkın beni ne hale getirdiğini gör. Yunus Emre
Dokuz heceli benzetme: Bu prosedür literatürümüzde kök salmamıştır. Çok nadirdir. Jahit Sıtke Tarangi bu ölçeği zaman zaman kullanmıştır. (5+4), (4+5) veya (3+3+3) şeklinde kullanılabilir.
Ondalık segment ölçümü: Bu eylem kalıcıdır. (6+4) veya (5+5) olarak duraklatılabilir. Bu prosedür aynı zamanda en yapışkan olanlardan biri değildir.
On bir segment: Bu ölçek literatürümüzde en sık kullanılan kesitsel ölçüm türüdür. Çağdaş edebiyatımızda klasikleşmiş şiirlerin çoğu bu tarzda yazıldığı gibi, popüler edebiyat türlerinden koşu, türkü, şarkı gibi türlerde de yazılmıştır. (6 + 5), (4 + 4 + 3) (3 + 3 + 5) biçimlerinde duraklamalı on bir heceli ölçek kullanılır. Ancak (4 + 4 + 3) en çok kullanılan uçtur. Çünkü bu tür durakların ahengi daha yoğundur ve bugün bile saz şairleri bu kalıbı kabaca yoğurmuşlardır.
sallanan sevgilim
Söyle aşkım sen kimin ortağısın?
Kızım, senin dertlerine kapıldım
Söyle dilim ortağım sen kimsin?
Sandığı Toba’nın kazı gibi işleyelim,
Koynunda misk ve kehribar kokusu alıyorum,
Melek sıfatı, lanetli bakışım,
Söyle bana ince bel, sen kimsin?
Koyun ve kuzu dağıldı kapına,
Sen yerin çiçeğisin, göğün yıldızısın
Umre Cidde, sen en büyük kızsın,
Söyle bana, telli ortağım, sen kimsin? – umre
Bunların dışında 12, 13, 14 ve 15 heceli diziler de bulunmakla birlikte edebiyatımızda pek kullanılmazlar. Ayrıca zaman zaman 16, 20 ve 22 heceleri ölçmeye çalışsa da başarısız olmuştur.
Yukarıda saydıklarım arasında en yoğun olanları daha önce de belirttiğim gibi yedinci, sekizinci ve onbirinci hecelerdir.Ondördüncü hece de son zamanlarda daha sık kullanılmaya başlanmıştır.
Yukarıda da belirttiğim gibi, Divan-ı Adab sanatçıları hece ölçüsünü hor görüyorlardı ve o dönemin musiki icraları kesinlikle heceye ilgi göstermiyordu. Yine de hece ölçüsü, halk edebiyatı, vatan edebiyatı ve Cumhuriyet edebiyatı sanatçıları arasında büyük saygı görmüş ve kullanılmıştır.
Bütün bunlara rağmen kıtayı savunmayan, kıtanın şiiri bozduğunu savunan çağdaş Türk şairleri de vardır. Bu bağlamda Garip akımının önemli bir temsilcisi olan Orhan Fili’nin sanat anlayışı aşağıdaki videoda incelenebilir.
katip:Gazanfar Tufanı
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]