Kelimeyi telaffuz ederken bazı heceler normalden daha güçlü bir şekilde söylenir. Türk dili odağı seçmeli şiveler ve doğal lehçeler olmak üzere iki ana başlık altında incelenmektedir. Doğal vurgudan bağımsız olarak istek üzerine gelişmiş vurgular yapılır.
Uyum vurgusu: Dinleyici üzerindeki etkiyi en üst düzeye çıkarmaya vurgu yapılır. Genellikle konuşmalarda veya şiirlerde kullanılır. “Ülkemin üzerindeki son soba da sönmeden yanıyor!” Ayette geçen “en” vurgusu buna bir örnektir. Bu tür olumlamalarla uyum sağlanır ve genellikle şiire veya yazıya heybet katar.
Takviye vurgusu: Yine konuşan kişinin ihtiyaçlarına göre değişen bu vurgular, kullanılan kelimenin anlamını pekiştirmektedir. “Çok lezzetli görünüyor!” Örnekler, cümledeki “aşçı” ve “lezzetli” kelimesindeki “en” hecesini içerir.
Doğa olayları
Bu olumlamalar, sabit dil yapısına göre, söyleyen kişiye göre oluşan sabit lehçelerdir. Doğal vurguları kelime vurgusu, grup vurgusu, cümle vurgusu, ünsüz vurgusu, ünlem vurgusu başlıkları altında inceleyebiliriz.
kelime vurgusu: Bu vurgu aynı zamanda hece vurgusu olarak da adlandırılabilir. Bir kelimede hangi hecenin daha baskın olacağını belirler ve bu kişiden kişiye değişmez. Türkçe kelimelerde hece vurgusu genellikle son hecededir. Dur, hayvan, uçak kelimelerinde olduğu gibi vurgu son hecededir.
Ancak dilimizde vurgusu son hecede olmayan istisnalarla dolu kelimeler de vardır. Yer adlarında ve bazı yer adlarında vurgu özellikle ilk sıralarda ortada olabilir. Rize kelimesinde vurgu ri hecesinde, İn-gil-te-re kelimesinde vurgu -te hecesindedir.
Yer adları -stan içeriyorsa, odak noktası burasıdır. Bağ-istan kelimesinde vurgu -istan üzerindedir.
Yine zarflarda vurgu ilk heceye yapılır. Daha sonra kendi…
Odak yine ünlemi ifade eden kelimeler üzerindedir. iyi yaptım! Aslan! Hey ho! Sözcükler telaffuz edilirken de anlaşılacağı gibi vurgu başta yapılır.
Vurgu, dil adlarında değiştirilebilir. a-rap-ça kelimesinde vurgu -rap hecesindedir.
Negatif ifade eden kelimelerde paralaks eki ile kelime çekimlenmemiş ise vurgu -ma, -me ekinden önce gelir. Yal-var-mamak, git-memek kelimelerinde olduğu gibi -var ve git hecelerinde vurgu bulunur.
Çekim eki olan kelimelerde genellikle çekim eki üzerinde durulur.
Soru eki olan kelimelerde vurgu, soru ekinden hemen önceki hecededir. geldin mi Cümlede -niz hecesine vurgu yapılır.
-veya şimdiki zaman fiil eki hecenin vurgulanmadan önce gelmesine neden olur. Ağlamak kelimesinde vurgu -lı hecesindedir. Hatırlatılması gereken diğer bir bilgi de Türkçede vurguyu en az alan hecenin orta hece olduğudur.
Grup tanıma: Türkçede kelimelerin dışında birleşik kelime grupları veya iki kelime vardır. Birden fazla sözcük içeren cümlelerde bazı sözcüklerin hecelerine vurgu yapılır. Bu, grup odağı oluşturur. Bu vurgu genellikle grubun başındaki kelimeye yapılır. Ahır kapısı, yuvarlak göl masası, çabuk – çabuk gibi kelimelerde vurgu -in, -lak, çar hecelerindedir.
Cümle onayı: Bu tür olumlamalarda kelimenin vurgusu cümledeki anlamına göre değiştirilebilir.
Örneğin, “öğrenci” kelimesine vurgu yapılırken, “öğrenci masası” kelimesinde vurgu -ci ekine kaydırılır.
cümle vurgusu: Cümlelerdeki vurgular da dört başlık altında toplanabilir. Hareket cümlelerinde vurgu en yakın kelimeye yapılır.
“Babam bana bu kalemi aldı.” Cümlede özne olan baba kelimesine vurgu yapılmıştır.
İsim cümlelerinde vurgu: İsim cümlelerinde vurgu yüklem üzerindedir.
“Bu işi alan bendim.” Cümlesinde ‘ben’ kelimesine vurgu yapılmıştır.
Koşullu cümlelerde vurgu: Koşul cümlelerinde koşul kipine vurgu yapılır.
İleride bu işten ayrılırsam işim zor olacak.
Soru cümlelerinde vurgu: Bu tür cümlelerde eğer soru cümlesi soru kelimesi ile kuruluyorsa vurgu soru kelimesi üzerindedir.
“Arabaya kimi alacaksın?” Vurgu “bazı” kelimesi üzerindedir.
“mi” bir soru cümlesiyse, o cümledeki vurgu “mi, mu, mu, mi…” edatından önce gelir.
Dün gelen sen misin? Bu cümlede sen kelimesine vurgu yapılmıştır.
yazar: Hasan Demirci
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]