Lav, patlayan bir volkandan çıkan erimiş kayadır. 1.300 ila 2.000 derece Fahrenheit’e (704 ila 1.093 santigrat derece) ulaşan sıcaklıklarla son derece sıcaktır. Volkanik bir patlamada lav sıvı haldedir. Sertleştiklerinde magmatik kayaçlar oluştururlar. Bununla birlikte, sertleşmeden önce soğuması ve büyük mesafeler kat etmesi uzun zaman alabilir.
Erimiş kayaya her zaman lav denmez. Volkan patlamadan ve erimiş kaya hala yer altında olmadan önce buna magma denir. Biraz daha soğuk olmasının yanı sıra, erimiş kaya yerden yükseldiğinde önemli ölçüde farklı değildir. Magma ve lav arasındaki ayrım, esas olarak jeolojik olayların anlaşılmasını ve yorumlanmasını kolaylaştırmak için yapılmıştır.
Lav püskürmeleri tesadüfi değildir. Yeraltı magması gaz kabarcıkları içerir. Bu gaz kabarcıklarının genellikle üstlerindeki kaya katmanlarından gelen basınçla genişlemesi engellenir. Ancak bazen gaz basıncı o kadar yükselebilir ki kabarcıklar magma taşıyarak genişlemeye ve yükselmeye başlar. Basınç yeterince yüksek seviyelere yükseldiğinde, volkan patlayarak magmanın kaçmasına izin vererek kabarcıkların hızla genişlemesine ve lavların patlamasına neden olabilir.
Lav inanılmaz yüksekliklere itilebilir; Lav jeti yanardağın 2.000 fit (609.6 metre) yukarısına kadar yükselebilir. Patlamanın kendisinde olduğu gibi, bu tür patlayıcı patlamaları tetikleyen gazdır. Magma içinde gaz kabarcıkları genişleyip patlarken yüzeye çıkarlar ve volkanın dışına doğru itilirler. Lav, çok yavaştan nispeten hızlıya değişen farklı hızlarda akar. Şimdiye kadar ölçülen en hızlı akışlardan biri, saatte yaklaşık 37 mil (59,5 kilometre) hıza ulaştı.
Birçok insan lavın her zaman kırmızı olmadığının farkında değil. Ne kadar sıcak olduklarına bağlı olarak parlak turuncu, parlak kırmızı, koyu kırmızı veya kırmızı-kahverengi olabilirler. En sıcak halinde, 1832°F (1000°C) üzerinde parlak turuncu, 1472 ve 1832°F (800-1000°C) arasındaki sıcaklıklarda ise koyu kırmızıdır. Lav, 1.202 ila 1.472 Fahrenheit (650-800 Santigrat derece) arasındaki sıcaklıklarda koyu kırmızı ve 932 ile 1.202 Fahrenheit (500 ila 650 Santigrat derece) arasındaki sıcaklıklarda kırmızı-kahverengidir. Katı lav siyahtır.
Birkaç farklı lav türü vardır. Her biri silis içeriğine göre sınıflandırılır. Lav türleri bazalt, andezit, dasit ve riyolittir. Bazalt en düşük silika içeriğine sahipken, riyolit en yüksek silika içeriğine sahiptir. Silika içeriği lavın nasıl aktığını etkiler. Örneğin, bazaltik lav, ince, yaygın akışlara dahil edilir; Riyolit daha serttir ve daha yavaş akar.
İçindekiler
bazalt
Bazalt, Dünya’nın okyanus kabuğunun çoğunu oluşturan karanlık, ağır magmatik kayadır. Bazıları karada da patlar, ancak ilk yaklaşımda bazalt bir okyanus kayasıdır. Kıtalarda bilinen granite kıyasla bazalt (“ba-SALT”) daha koyu, daha yoğun ve ince tanelidir. Koyu renkli olduğu ve magnezyum ve demir içerdiği için koyu ve yoğundur, ağır metaller açısından zengin (yani daha fazla mafik) ve silikon ve alüminyum içeren mineraller açısından daha az. Daha ince tanelidir çünkü Dünya yüzeyinin yakınında veya üzerinde hızla soğur ve yalnızca çok küçük kristaller içerir.
Dünyadaki bazaltların çoğu, okyanusun ortasındaki sırtlar boyunca derin denizde sessizce patlayarak levha tektoniği bölgelerine yayılıyor. Daha az ölçüde, volkanik okyanus adalarında, dalma zonlarında ve bazen başka yerlerde büyük patlamalar halinde patlar.
andezit
Andezit, adını And Dağları’ndan alan volkanik bir kayadır. Silis içeriği orta düzeydedir, genellikle gri renklidir ve ince taneli veya porfirit olabilir. Andezit, diyoritin volkanik karşılığıdır. Plajiyoklaz feldspat mineralleri, piroksen ve biyotit gibi bir veya daha fazla koyu ve manyetit mineralleri ile andezin ve oligoklazdan oluşur. Amigdaloidal andezit, katılaşmış magmadaki gaz kabarcıklarının müteakip olarak genellikle zeolit mineralleri ile doldurulmasıyla oluşur. Andezit volkanlardan püskürür ve genellikle volkanik kül ve volkanik taşla karışmış olarak bulunur. Eski andezitler, eski yitim zonlarını haritalamak için kullanılır çünkü andezit volkanları bu bölgelerin üzerindeki kıtasal veya okyanus kabuğunda oluşur.
itin
Dasit, bileşimi andezit ve riyolit arasında olan ekstrüzyonlu bir felsik kayadır. Genellikle andezit ile birlikte bulunur ve lav akışlarında, dikenlerde ve bazı durumlarda eski volkanların merkezlerinde büyük saldırılar oluşturur. Dasit, granodiyoritin volkanik eşdeğeridir.
riyolit
Riyolit, kuvars (>%20) ve alkali feldispatın (>%35) hakim olduğu, ince taneli metalik magmatik bir kayadır.Riyolit lavı, yüksek silika içeriği nedeniyle çok viskozdur. Camsı toprak kütleleri nedeniyle riyolitin kimyasal analiz olmadan tanımlanması genellikle zordur. Birçok riyolit, esas olarak obsidiyen adı verilen camdan veya kilit taşı adı verilen kısmen susuzlaştırılmış camdan oluşur. Alkali riyolit, feldspatın %90’ından fazlasının alkali feldspat olduğu bir kayadır. Bu kayaçlar peralkalidir ve genellikle alkalin amfiboller ve/veya piroksenler içerir.
Lav akışı yapıları açık olmasına rağmen, riyolit genellikle doku olarak çok düzgün görünür. Renkleri beyazdan griye değişir. İnce taneli yapılarından dolayı, ruletlerin farklı bileşimdeki avlu kayalarından ayrılması, yalnızca renk bazında her zaman kesin değildir, ancak magmatik kayaçların rulet olması muhtemeldir.
kaynak:
National Geographic
yazar: Tuncay Bayraktar
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]