Kamu hizmetinin belirli bir tanımı yoktur. Doktrinde belirli sonuçlara varılarak bazı tanımlamalar yapılmaya çalışılmıştır. Toplum üyelerinin bireysel olarak karşılayamayacakları belirli ihtiyaçları vardır. Bu ihtiyaçların karşılanması için bazı organizasyonel gereklilikler ortaya çıkmaktadır. Bu teşkilatın kurulmasında devlet yani idare üzerine düşeni yapmaktadır. Toplumun bu ortak ve devam eden ihtiyaçlarının kamu tüzel kişileri veya özel hukuk tüzel kişilerinin denetiminde bu tüzel kişiler tarafından karşılanması kamu hizmeti olarak tanımlanabilir. Yaptığımız tanıma göre kamu hizmetinin iki unsuru karşımıza çıkmaktadır; Toplumun ortak ve sürekli bir ihtiyacının varlığı ve kamu tüzel kişilerinin veya bu tüzel kişilerin denetiminde özel kuruluşların ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik hizmet sunumu.
Genel işi oluştur ve çöz
Toplumun ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik faaliyet, kamu hizmeti niteliği kazanır ve yasama organı aracılığıyla yürütülür. Bu nitelik, yasama organının takdirine bağlı olarak belirlenir. Anayasa’nın 123. maddesini incelediğimizde kanun koyucuya tanınan yetkiyi açıkça görmekteyiz. Kamu hizmeti yasama organı aracılığıyla iki şekilde oluşturulabilir. Bunlardan ilki, kanun yoluyla toplumun ihtiyaçlarını doğrudan karşılayan bir hizmetin kurulmasıdır. Diğer yol ise, mevcut bir kamu tüzel kişiliğini, kamu hizmetini yürütmesine olanak tanıyarak niteliğini değiştirerek oluşturmaktır.
Kamu hizmetlerinin kaldırılması için benimsenen ilke, iktidarda paralellik ilkesidir. Bu ilkeye göre, bir kamu hizmeti ancak kuruluşunda izlenen yöntemle yetkili kılınan kişi tarafından kaldırılabilir.
Kamu hizmetinin baskın ilkeleri
1- Süreklilik
Kamu hizmetinin konusu olan faaliyetin devamlılığını ve düzenli olarak yapılmasını ifade eder. Süreklilik süreklilik, zaman ve etkinlik içeriği açısından değerlendirilmelidir. Aslında bu ilke hizmetin kesintisiz uygulanacağı anlamına gelmez ancak hizmetin kalitesine dikkat etmek gerekir. örnek ; Su, elektrik, doğalgaz gibi hizmetler 24 saat kesintisiz devam etmelidir. Ancak eğitim, öğretim ve ulaşım gibi hizmetler hafta sonları hariç belirli saatler belirlenerek sağlanabilir.
2-Değişme ve uyum sağlama yeteneği
Toplum üyelerinin ihtiyaçları her geçen gün değişmektedir. Aynı zamanda nüfus artışı, toplumda diğer kavramların benimsenmesi, teknolojik gelişmeler veya devletin imkanlarının artması hizmetlerde değişim ve uyum gerektirebilir. Kamu hizmeti değişimlere rağmen uyarlanmazsa toplumda hoşnutsuzluk oluşacak ve toplumsal yaşam bu durumdan olumsuz etkilenecektir.
3- Faydada eşitlik ve tarafsızlık
Anayasa herkesin kanun önünde eşit olduğu ilkesini benimser. Bu kurala göre, kamu hizmetlerinden yararlanılırken kişiler arasında ayrım yapılmayacak ve herkese eşit koşullarda bu hizmetten yararlanma hakkı tanınacaktır. Kamu hizmetlerinin sunumuna katılan kamu görevlileri, bu görevi ayrım gözetilmeksizin tarafsız bir şekilde yerine getirmekle yükümlüdür.
4- Kamu hizmetlerinden yoksunluk
Kamu hizmetlerini yerine getirirken belirli giderler ortaya çıkmaktadır. Bu giderler kamu giderleridir ve kişilerin ödediği vergilerle karşılanır. Ücretsiz kamu hizmetleri, hizmet karşılığında herhangi bir ücret ödenmediği anlamına gelse de, birçok kamu hizmeti aslında belirli bir ücret karşılığında ücretlendirilir. Şahıslardan alınan bu fiyat kesinlikle bir bedel anlamına gelmemelidir. Bu da kar artı maliyet açısından bir fiyat almanın mümkün olmadığı anlamına gelir.
kamu hizmeti türleri
A- Garanti prosedürü
Bu yöntemde kamu hizmeti idare tarafından yerine getirilir. Kamu tüzel kişiliğinin personeli, araç ve gereçleri ile kamu hizmetlerini yürüttüğü şüphelidir. Bu yönteme örnek vermek gerekirse; Eğitim ve öğretim hizmetleri, devletin Milli Eğitim Bakanlığı aracılığıyla sunduğu bir kamu hizmetidir. Garanti yöntemi ile kamu hizmetinin ifası sırasında ayrı bir tüzel kişilik oluşturulmaz ve hizmet devlet tarafından topluma sunulur. Kamu hizmetinde bulunanlar, bir kamu tüzel kişiliğine üye olan kamu görevlileridir. Yani devlet, kamu hizmetini çalışanları aracılığıyla yerine getirir. Güven yöntemiyle verilen hizmetler nedeniyle yapılan giderler ilgili kamu tüzel kişiliğinin bütçesine dahil edilir.
b- Müşterek tröst prosedürleri
Yönetimin ortak girişimi ile özel hukuk kişisi tarafından bir kamu hizmetinin yürütülmesi halinde, ortak velayet usulü sorgulanır. Kamu hizmetinin esasları, idare ile özel hukuk kişisi arasında akdedilen idari sözleşme ile belirlenir. Bu yöntemde yönetim, kamu hizmetinin algılanan sermayesini ve doğabilecek olası zararları üstlenirken, özel hukuk kişisi kendi işletmesi ile kamu hizmetine katılır ve yalnızca kâra katılma hakkını elde eder. Hizmetin işletilmesi özel hukuk kişisine sunulmaktadır. Kamu hizmeti sonucunda kazanç elde edilmesi halinde, idare ile özel hukuk kişisi arasındaki idari sözleşme esaslarına göre özel hukuk kişisine belli bir pay verilir. Özel hukuk kişisi olası zararlara iştirak edemez. Oluşan zararlar idare tarafından karşılanacaktır. Bunun nedeni, özel hukuk kişisinin söz konusu hizmeti kendi hesabına değil, idare hesabına ifa etmesi ve idareye ait söz konusu sermayenin kamu hizmeti için gerekli kolaylıkları da içermesidir. Bir özel hukuk kişisine bir gelir üzerinden pay verilmesi, onun özel kişilerden aldığı bedelden payına düşeni alacağı anlamına gelmez. İdare sözleşmesi esaslarına göre, söz konusu gelirden özel hukuk kişisine düşen pay idare tarafından verilir.
C- İltizam yapmak
İltizam yöntemi günümüzde terk edilmiş bir yöntemdir. Bu yöntemde idare tarafından oluşturulan kamu hizmeti özel hukuk kişisi tarafından ifa edilir. Sunulan hizmet karşılığında özel hukuk kişisine önceden belirlenmiş orantılı bir oran verilir.
d- İmtiyaz işlemleri
İmtiyaz davalarında idare ile özel hukuk kişisi arasında akdedilen idari sözleşmeye göre kamu hizmeti özel hukuk kişisi tarafından yürütülür ve kar ve zarar o özel hukuk kişisine aittir. Kamu hizmetine ilişkin sermaye ve riskler özel hukuk kişisine aittir. Özel hukuk kişisine franchisor denir. İmtiyaz sahibi, kamu hizmetinin ifası sırasında yaptığı masrafları hizmetten yararlanan kişilerden tahsil eder. Alınacak tutar idare tarafından belirlenir. Özel hukuk kişisinin menfaatleri doğrultusunda hizmet alanında tekel oluşturacak şekilde faaliyetler yürütülmekte ve bazı imtiyazlar tanınmaktadır. Aslında özel hukuk kişisine franchise denmesinin nedeni budur. İmzalanan yönetim sözleşmesi sonunda hizmete ilişkin mallar yönetim ile özel hukuk kişisi arasında paylaşılacaktır.
A- İmtiyaz Sözleşmesi
Franchise sözleşmesi yapılırken bir takım kurallara uyulmalıdır. Yazılı bir franchise sözleşmesi iki bölümden oluşur. Bu kısımlar şartname ve anlaşmadır. Sözleşmenin şartname bölümünde kamu hizmetinin nasıl yürütüleceğine ilişkin işleyişine ilişkin esaslara yer verilir. Sözleşme kısmında tarafların iradelerine yer verilir ve mali durumların belirlenmesine ilişkin kayıtlar tutulur. İmtiyaz verme yetkisi Bakanlar Kurulu’na aittir. Danıştay’ın görüşü ve Bakanlar Kurulu kararı ile özel hukuk kişisi ile en fazla kırk dokuz yıllık imtiyaz sözleşmesi akdedilmesi mümkün olmuştur. Danıştay’ın bu konuda görüş bildirmesi için tanınan süre iki aydır. Danıştay’ın görüşü bağlayıcı değildir. Bir franchise sözleşmesi çeşitli nedenlerle feshedilebilir. bu sebepleri göz önünde bulunduracak olursak; Sözleşme süresinin sona ermesi, yönetimin imtiyaz sahibinin ağır kusurunun cezası olarak kamu yararına dayanarak imtiyazı satın alması, tek taraflı anlaşma ile sözleşmenin kamu yararı nedeniyle feshedilmesi ve iki taraf arasında karşılıklı anlaşma ile sözleşme, tarafların başvurması halinde mahkeme kararı ile feshedilebilir.
Franchise sözleşmelerinin süresi dolduğunda hizmete ilişkin mallar sözleşme kapsamında taraflar arasında paylaşılacaktır. Bu mallar üç gruba ayrılacak ve ortak olacaktır. Birinci grup reyona ait mallar yani reyona iade edilecek mallardır. İkinci grupta, yönetimin bir bedel karşılığında satın alabileceği mallar vardır. Üçüncü grupta özel hukuk kişisinin mülkiyetinde bulunan mallar yer almaktadır. Bu mallar, franchise verenin mülkiyetinde kalacaktır.
b- Tarafların hak, yetki ve yükümlülükleri
Franchisee Yükümlülükleri:
– İmtiyaz sahibi özel hukuk kişisi, kamu hizmetini bizzat yürütmek zorundadır. İdare tarafından izin verilmedikçe devir yapılamaz,
– Kamu hizmetini yerine getirirken yukarıda belirtilen kamu hizmeti ilkelerine uygun hareket etmek zorundasınız,
Yönetim tarafından teftişlere tabi tutulmayı kabul etti.
Franchise Verenin hakları:
– idare ile akdedilen sözleşmenin ekonomik dengesini bozmamasını idareden isteme hakkına sahiptir,
– Kendisine tanınan imtiyazların uygulanmasını talep etme hakkına sahiptir,
– Kamu hizmeti ücretlerini tahsil etme hakkına sahiptir.
Yönetim yükümlülükleri:
– franchisor ile akdetmiş olduğunuz sözleşmeye uyma zorunluluğunun olması,
– Sözleşmede ekonomik dengeyi sağlama zorunluluğunun bulunması,
– Tek taraflı işlemlerden doğabilecek olası zararları tazmin etme yükümlülüğü vardır.
İdareye tanınan yetkiler:
– Franchisor’u hizmetle ilgili olarak denetleme yetkisinin yönetime verilmiş olması,
– idarenin, sözleşmenin düzenleyici kısımlarında geçerli olacak şekilde tek taraflı değişiklik yapma yetkisine sahip olması,
– Kamu hizmetinin gereği gibi yapılmaması ve benzeri durumlarda idari para cezası gibi bir takım cezalar verme ve tanınan imtiyazları azaltma yetkisine sahiptir.
yazar:Erdem Oğuzan
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]