İçindekiler
İslam’dan önce yazılmış Türk edebiyatı
Yazılı edebiyat, Türkler arasında yazının kullanıldığı dönemlerde başlayan edebiyattır. En eski ürünler Yenisey Kırgızlarına ait “balbel” adı verilen ve 5-6. yüzyıllarda yazıldığı tahmin edilen mezar taşlarıdır. Ancak bu yazıtlar isim ve birkaç kelimeden oluşan Türkçe kelimelerden oluşmaktadır. Bu yazıtlardaki alfabe, daha sonraki dönemlerde kullanılan Göktürk alfabesine göre ilkel bir nitelik taşımaktadır.
Yazılı edebiyatın en önemli örnekleri sekizinci yüzyılda inşa edilen ve günümüze kadar ulaşan Göktürk yazıtlarıdır. Bu yazıtlara Moğolistan’da Göktürk (Anıtlar/Yazıtlar) adı verilmiştir çünkü Orhun Nehri’nin antik yatağında yer almaktadırlar. Cöktürk yazıtlarındaki Yenizi yazıtları gibi dikilitaşların üzerine Çöktürk alfabesiyle yazılmıştır.
Yazıtlarda Doğu Göktürklerin tarihinden, komşularıyla olan münasebetlerinden, savaşlarından ve idarelerinden bahseder. Canlı bir üslubu ve konuşması vardır. Bu yazıtlar Türk dili tarihi açısından önemli belgelerdir.
Yazılı dönem ürünleri
Orhun kitabeleri
* Uygurca metinler
Orhun Yazıtları: Çinlilere karşı bağımsızlık mücadelesi veren, Türk birliğini yeniden tesis etmek için yurt içinde ve yurt dışında savaşan Köktürklerin hikâyesini anlatan bu yazıtlar 38 harfli Köktürk alfabesiyle yazılmıştır. Bunlardan üçü en önemlileridir.
1. Bilge Tunyukuk Yazıtı: Dört bakanlık yapmış Tunyukuk tarafından yazılmıştır. Çoğunlukla Çinlilerle olan savaşları anlatır.
2. Kül Tegin Yazıtı: Kök Türk Hanı Bilge Kağan’ın kardeşi Kül Tegin’in ölümü üzerine Bilge Kağan tarafından dikilmiştir.
3. Bilge Kağan Yazıtı: Göktürk Hanı Bilge Kağan’ın vefatından sonra yazılan anıttır.Son iki yazıt daha çok o dönemin olaylarını, örf ve adetlerini, Bilge Kağan’ın ulusu için dilediği iyi dilekleri anlatır.
Türk adını taşıyan ilk yazılı belgeler ve Türk edebiyatının ilk yazılı örnekleri olan Köktürk anıtları üzerindeki yazılar, Prof. Thomsen ve Radloff okudu. İslam öncesi yazılı edebiyatımızın ve günümüz Türk dili ve edebiyatının temelini oluşturan “Orhun Abideleri” hakkında daha detaylı bilgi için sitemizde arama yapabilirsiniz.
Uygur Dönemi Eserleri: Göktürk Devleti’nin yıkılmasından sonra Uygur Hanlığı’ndan kalma eserlerdir. Çoğunlukla Buda’nın ilkelerini ve Maniheist dini anlatan metinlerdir. Bunlar Turfan bölgesinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır. Uygurların kağıda kitap basma tekniğini bildikleri anlaşılmaktadır. O döneme ait pek çok öykünün yanı sıra “kökünç” adı verilen ilkel tiyatro eserleri de vardır. Uygurlar bu eserleri on dört karakterli Uygur alfabesiyle yazmışlardır.
İslamiyet’ten sonra yazılan Türk edebiyatı
a. Anadolu dışına ilk ürünlerin teslimatı
Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacip’in yazısı. Eserin adı “mutluluk bilgi getirir” anlamına gelir. Bir eğitim çalışmasıdır. Çalışmada Ok ölçeği kullanılmıştır.
Divan ü Lügati’t Türk: Kaşgarlı Mahmut tarafından 11. yüzyılda yazılmış bir sözlüktür. Türkçe kelimelerin Arapça eş anlamlılarının açıklanması.
Atteptoul Al-Hakeek: 12. yüzyılda Edib Ahmed Yukniki tarafından Hakan lehçesiyle yazılmıştır. Gerçeğin eşiğini sembolize eder.
Divan Hikmet: Yazan Ahmed Yusufi. Bu eserin Anadolu tasavvuf halk edebiyatı üzerindeki etkisi çok büyüktür.
Muhakemetü’l Lügateyn: Ali Efendi Nevay, 15. yüzyılda Türk dilinin zenginliğini kanıtlamak için yazmıştır.
Şecere-i Türki: İbelgazi Bahadır Han’ın Türk tarihini dokuz bölümde anlattığı kitaptır.
B. Anadolu’da Türk Edebiyatının Gelişimi
Popüler Edebiyat: Şiir, popüler edebiyatta nesirden daha sık görülür. Halk edebiyatı sözlü edebiyattır. Şiirler saz eşliğinde doğaçlama (o anda) söylenir. şiirler, işlenen konulara göre süsleme, terbiye, öğütme; Şekillerine göre koşma, mani, simay, türkü gibi adlar alırlar. Türk dili halk tarafından konuşulmaktadır.
Âşık edebiyatı: Din dışı konuları işleyen, sanatçısı belli olan edebiyattır. Âşık edebiyatının temsilcileri: 16. yüzyılda Köroğlu, 17. yüzyılda Karacaoğlan, Ercişli Emrah, 18. yüzyılda Gevheri, 19. yüzyılda Dadaloğlu, Erzurumlu Emrah, 20. yüzyılda Aşık Veysel.
Tiki Edebiyatı: Tanınmış Sanatçı; Tanrı, insan ve evren konusunu mistik bir bakış açısıyla inceleyen edebiyattır. Kurucusu 12. yüzyılda yaşamış Ahmed Yesifi’dir. Yunus Emre, Hacı Bektaş Veli, Kaygusuz Abdul, Pir Sultan Abdul tekke edebiyatının temsilcileridir.
İşbirlikçi edebiyat: Kökeni bilinmeyen ve sözlü olarak yayılan ürünlerden oluşan edebiyattır. Halk edebiyatı ürünleri halk hikâyeleri, halk hikâyeleri (Dede Korkut hikâyeleri), mitler, saplantılar, türküler, ağıtlar, bilmeceler, atasözleri, fıkralar ve ninnilerdir.
Divan-ı Edebiyat: Türklerin Arap-Fars etkisiyle meydana getirdikleri edebiyattır. Divan edebiyatında Arapça ve Farsçanın etkisiyle dil çok ağırlaştı. Şiirler birkaç metrede yazılmıştır. Arap ve Fars edebiyatından alınan nazım şekilleri kullanılmıştır.
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]