Türkçe sözcükler genel olarak kalın sesli (koyu) ve düz (tür) ön ünlüler olmak üzere iki gruba ayrılabilir. Edebiyatta ana ünlü uyumu, incelik-kalınlık uyumu, dil-incelik uyumu gibi terimlerle de karşılaşan olumlu apron uyumuna göre bir ön ünlü varsa (/e/, /i/, /ö/). .Ön sesli (/e /, /i/, /ö/, /ü/); ilk hecede kalın sesli (/a/, /ı/, /o/, /u/) varsa sonraki hece hece ayrıca sesli harf içerir Arkasında (/a/, /ı/, /o/, /u/): güzel, köprü, kara, acı, orman, oyun vb.
Bir kelimenin ilk hecesinde kalın sesli harf (a, ı, o, u) varsa, diğer hecelerdeki ünlüler de kalın; İnce bir ünlü varsa (e, i, ö, ü), diğer hecelerin ünlüleri de ince olacaktır: adım, ağız, ayak, boyun, boyunduruk, burun, dalga, dudak, peçe, kırlangıç; Beşik, bilezik, gelincik, bardak, üzengi, vergi, yüzük. Buna ünlüler arasındaki büyük uyum denir.
Büyük ünlülerle uyum içinde olan bazı Türkçe kelimeler de vardır: anne, dahi, elma, öğreten, inanan, kızkardeş, şişman.
Bu ünsüze göre kelimeler ek alırken, kelimenin son hecesindeki ünlü ünlüyü tanımlar: Türkçe + Türkçe, atamız + evimiz + s, gemi + de, oku- (y) okuyacak, geçmiş – geçmiş.
Eklerin üstüne gelen diğer eklerin ünlüsü de kendinden önceki ünlüye uyar: Türkçe + çe + si + (n) i, ata + miz + m, ev + ler + bizim + de, gemi + de + ki + ler, okuyacaksın – (y) -mi! j-simz, geçmiş-tt-sen, hal-i. Ancak bazı ekler Türkçedir. [-(I)yor, -ken, +ki, +daş, +leyin, +(I)mtırak, +gil] Üniformalı oldukları için önlük-sırt uyumuna girmezler. Bu eklere sahip kelimeler uyumlu veya uyumsuz görünebilir: oku (+), gel (-), bana (+), ona (-), vatandaş (+), meslektaş (-), sabah (-), gece (+ )) sarımsı (+), yeşilimsi (-), baklagiller, kedigiller (+) gibi.
Ödünç kelimelerin Türkçe ekleri genellikle bir kelimenin son hecesine uyum sağlar: kitap + çı, haber + bilinmeyen, otobüs + te, radyo + cu. Ancak damak sesiyle biten veya son hecede sesli harf bulunan yabancı kökenli kelimelerde ekler, ünsüzün pozitif hali ile iyi uyum sağlar: h + chi, dikkat + az, harf + s, aim + cu, alkol+ücretsiz , normal+den, anlayış+sen vs.
Yabancı kökenli kelimeler genellikle kaynak dildeki biçimleriyle kullanılmakla birlikte bazı kelimeler asfalt uyumuna girmiştir: zeytin < zeytin: n, duvar
Geri alma ve apron uyumu Türk dilinin her döneminde ve alanında çok güçlü olmakla birlikte, çeşitli fonemik nedenlerle bu uyumun dışına çıkan kelimeler şunlardır: elma, anne, deha, bilirsin, mümin, kardeş, şişman. Önlük için belirtme biçimleri olumlu ünsüz olan bu sözcüklerde, /y/, /ş/, /ç/ gibi ünsüzlerin yanında kalın ünlüler getirilir ve zayıf /ı/ ünlüsü daha güçlü /i/ ünlüsü ile değiştirilir. .
Alıntı kelimelerde büyük harfli ünlülerin uyumu aranmaz: unison, badem, geyik, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, manken, nişasta, güreşçi, selam, sahne, viraj, ziyaret.
– Bileşik kelimelerde ana ünlülerin ünsüzleri aranmaz: kurnaz, bilgisayar, çekyat, hanımeli.
-gil, -ken, -ley, -mtırak, -veya ekleri sesli büyük ünsüze uymaz: akşam, fasulye-gil-ler, çalışırken, sırılsıklam, yürürken.
Bazı kelimelerde -daş (-taş) eki büyük ünlülerin ünsüzüne uymaz: din-daş, kalp-daş, meslektaş-taş, ülkü-daş.
-Ünlülerin büyük ünsüzüne uymayan ek: bu gece, yarın, duvarda, yolda, içinde, yazılı olarak, ona.
Ana ünlülerin ünsüzüne uymayan kelimelerin ekleri, son hecenin ünlüsüne kalınlık ve kesinlik açısından uyar: adalet-li, anne-si, kızkardeşlik, meslektaşlık, şişmanlık.
Son ünlüler kalın yazılmış olsa da, hassasiyet gösteren bazı ödünç kelimeler ince ünlülerle son ekler alır: alkol/alkol, gerçek/gerçek, yok olma/yok olma, kabul etme/kabul etme, kontrol/kontrol, protokol/protokol, zaman / saat, sadakat / sadakat .
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]