Ayçiçeği yetiştiriciliği, II. Dünya Savaşı’ndan sonra göçmenlerin bitkiyi Trakya bölgesine getirmesiyle başlamıştır. Bitkinin kuraklığa dayanıklılığı sayesinde iklim değişikliklerine geniş ölçüde uyum sağlayan ayçiçeği, Türkiye’de bitkisel yağ kaynağı olarak kullanılan ana hammadde haline gelmiştir. TÜİK verilerine göre ayçiçeği üretiminde 2004-2018 yılları arasında ekim alanı ve verimi arttı. Bu dönemde ekim alanı yaklaşık %32,4, verim %56,5 ve üretim hacmi %108,1 arttı. 2018 yılı üretim verilerine göre ayçiçeği (yağ çeşidi) ekimi 649 kha’da 1,8 ton üretti.
Ortalama verim 277 kg/koyu olup, Türkiye’de artan nüfus ve değişen beslenme alışkanlıkları nedeniyle ayçiçeği üretimi iç tüketimi karşılayamamaktadır. TÜİK tarafından yayınlanan ürün denge raporlarına göre ayçiçeğinin yerli uygunluk oranı 2018 yılı itibarıyla %64,3 olup, yağlı tohumlar ve bitkisel yağ üretimi sektörlerinin büyük ölçüde dışa bağımlı olduğunu göstermektedir. Çoğu ayçiçeği, kuraklık koşullarına uyum sağlama yeteneklerinden dolayı yağışlı koşullarda yetiştirilir. 2018 yılı verilerine göre ayçiçeği (yağ çeşidi) üretiminin %64’ü kuru koşullarda, %36’sı ise sulu koşullarda üretilmektedir.
Üretimin büyük kısmının yağmurla beslenen tarım koşullarına bağlı olduğu göz önüne alındığında, mahsul iklim değişikliklerine karşı hassas olma eğilimindedir. Bu nedenle, üretim hacminde ve verimde birkaç yıl boyunca önemli farklılıklar gözlenir. 2007-2008 yıllarında Türkiye’de yaşanan kuraklık birçok üründe olduğu gibi ayçiçeğinde de önemli kayıplara neden olmuştur. 2007 yılında ayçiçeği (yağ çeşidi) üretimi bir önceki yıla göre %23,8 oranında azalmıştır. İklim değişikliği faktörlerinden doğrudan etkilenen ayçiçeği üretiminin de beklenen iklim değişikliklerinden etkilenmesi kaçınılmazdır. Türkiye Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (TSMS) tarafından yayınlanan iklim değişikliği raporlarına göre, artan sıcaklıklarla birlikte yağış ve yağış rejiminde beklenen değişiklikler tahmin ediliyor.
2016-2099 dönemi için iklim tahminlerine göre ortalama sıcaklığın 1,5-3,7°C artması bekleniyor. Yıllık toplam yağış miktarı bölgesel olarak azalmakla birlikte, genel olarak yıl boyunca yağış dengesinde değişiklikler beklenmektedir. Türkiye iklim değişikliğine duyarlı bir bölgede yer almaktadır. İklim değişikliği kaçınılmaz olarak ülke tarımını etkilemekte ve bu etkileri belirlemek için birçok çalışma yapılmıştır.
İçindekiler
ayçiçeği üretimi
Mevcut çalışmada 29 ilde TÜİK mahsul verileri ele alınmış ve ayçiçeği üretim alanları incelenmiştir. Ayrıca, iklim faktörleri ile verim arasındaki ilişkiyi en iyi şekilde belirlemek için 1985–2014 dönemi (30 yıl) dikkate alınmış ve analiz edilmiştir. Bu iller şunlardır: Adana, Afyon, Aksaray, Amasya, Ankara, Aydın, Balıkesir, Bilecik, Bursa, Çanakkale, Çorum, Diyarbakır, Edirne, Eskişehir, İstanbul, İzmir, Karaman, Kayseri, Kırklareli, Kırlişehir. Üretim, Konya, Kütahya, Osmaniye, Sakarya, Samsun, Tekirdağ, Tokat ve Uşak
meteorolojik parametreler
Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO), bir bölgenin iklim özelliklerini değerlendirmek için bu özelliklerin 30 yıl boyunca dikkate alınması gerektiğini kabul etmektedir. Bu nedenle, bitki verimi üzerindeki etkilerini belirlemek için meteorolojik parametreler son 30 yıldır tercih edilmektedir. Bu çalışmada, verimi etkilemesi beklenen faktörler, ürünün iklimsel gereksinimleri dikkate alınarak seçilmiştir. Ayçiçeği bitki dönemi verilerini ilçe bazında kapsayan seçilmiş meteorolojik parametreler TMO’dan (2015) alınmıştır. Ürün ve iklim faktörleri arasındaki ilişkiyi belirlemek için parametreler kullanılmış ve bu parametreler aşağıdaki gibidir:
• Günlük sıcaklığın en az 5°C olduğu günlerin sayısı.
• Ortalama aylık sıcaklık (°C)
• Maksimum günlük sıcaklığın > 35°C olduğu gün sayısı
• Aylık ortalama bağıl nem (%)
• Ortalama günlük bağıl nemin > %70 olduğu gün sayısı
Toplam aylık güneşlenme süresi (saat)
• Toplam aylık yağış (mm)
HadGEM2-ES küresel iklim modeli
Gelecekteki iklimi tahmin etmenin en önemli aracı iklim modellemesidir. Gelecekte meydana gelebilecek iklim değişikliklerinin etkilerini belirlemek için iklim modelleme çalışmaları yapılmaktadır. Türkiye’de TSMS bünyesinde iklim modelleme çalışmaları yapılmış ve nihai sonuçlar 2015 yılında paylaşılmıştır. Bu çalışmada 20 km çözünürlüklü iklim tahmini için seçilen meteorolojik parametrelere ilişkin veriler küresel model HadGEM2-ES ve TSMS tarafından Türkiye için Yeni İklim Değişikliği ve İklim Görünümü (TR2015-CC) senaryosunda kullanılan RCP8.5 senaryosu.
RCP8.5 senaryosu, en yüksek ışınımsal zorlama ve sera gazı konsantrasyonu tahminine sahip senaryodur. Diğer bir deyişle, RCP8.5 gelecek dönemler için en kötümser durumu temsil etmektedir. Bu senaryoda 8,5 W/m2’lik radyasyon basıncı 2100’e ulaşıyor. HadGEM2-ES, Birleşik Krallık Met Office’in bir araştırma grubu olan Hadley Centre tarafından geliştirilen küresel modelin ikinci neslidir.
Regresyon analizi
Bu çalışmada 1985-2014 yılları arasında 29 ilçeden seçilen 7 iklim parametresi ve ayçiçeği verim değerleri ile en küçük kareler yöntemi (LSM) kullanılarak ilçe bazlı regresyon denklemleri oluşturulmuştur. (2016-2040, 2041-2070 ve 2071-2099) ayçiçeği verimi üzerine yüksek oranlı regresyon denklemleri ve iklim tahmini kullanılarak ortaya konmuştur. Çalışmada LSM tarafından oluşturulan regresyon analizi denklemi şu şekildedir:
• y = A s + B p + C h + D k + E t + F m + G v + Hy = Gibi + Bp + Ch + Dk + Et + Fm + Gv + HE1
• Bağımlı değişken y = verim. A, B, C, D, E, F, G ve H aşağıdaki gibi katsayılar ve bağımsız değişkenlerdir:
s = toplam aylık güneşlenme süresi (saat)
• p = toplam aylık yağış (mm)
• h = ortalama aylık bağıl nem (%)
k = ortalama günlük bağıl nemin > %70 olduğu gün sayısı
• t = ortalama aylık sıcaklık (°C)
• m = maksimum günlük sıcaklığın >35°C olduğu gün sayısı
• v = minimum günlük sıcaklığın 5 °C olduğu gün sayısı
Sonuç olarak bu çalışmada, Türkiye’de ayçiçeği (yağ) üretiminin yoğun olduğu bölgelerde iklim ve verim arasındaki ilişki değerlendirilmiş ve iklim değişikliğine bağlı olarak verimdeki değişim projeksiyonları istatistiksel olarak analiz edilmiştir. Verim tahminlerine göre özellikle yüzyılın ikinci yarısında düşüşler bekleniyor. Ayçiçeği ekiminin yoğun olduğu Tekirdağ ve Konya illerinde ise gelecek tüm dönemlerde düşüş beklentisi dikkat çekiyor. Bu çalışmanın sonuçları, dinamik yöntemler (ürün simülasyon modelleri) kullanılarak verim tahminleri ile karşılaştırılabilir ve iki yöntem arasındaki farklar belirlenebilir. Ek olarak, bu bulgular, bölgesel veya ulusal düzeyde gelecekteki ürün planlamasında teşvik edilmesi gereken alanların belirlenmesinde yararlı olabilir.
kaynak:
Researchgate.net/publication/304193989
arastirma.tarimorman.gov.tr/ttae/Sayfalar/EN/Detay.aspx
yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]