Dünya çok farklı kara şekillerinden oluşur. Yer şekilleri, iç ve dış kuvvetlerin etkisi altında sürekli değişmektedir. Bazı yerlerde arazi aşınıyor ve bazı yerlerde yeni arazi oluşuyor. Araziyi oluşturmak için gereken enerjiyi yer kabuğunun altındaki mantodan alan kuvvetlere iç kuvvetler denir. Kıtaların manto üzerinde yer değiştirmesi, magmanın yatay ve dikey hareketlerine bağlı olarak gerçekleşir. Bu olay bazı kıtaları birbirine yaklaştırarak okyanus havzalarının daralmasına neden oluyor. Bazı yerlerde kıtalar birbirinden uzaklaşıyor ve buna bağlı olarak okyanuslar genişliyor. Sonuç olarak, bu kıtasal hareketler okyanus havzalarının oluşumuna, dağların oluşumuna, depremlere vb. neden olur. İç kuvvetlerin oluşturduğu araziyi aşındıran, ortadan kaldıran ve yeni arazi biçimlerinin oluşmasına yol açan kuvvetlere de dış kuvvetler denir. Bu olayları daha iyi anlayabilmek için Dünya’nın katmanlarını ve özelliklerini kısaca gözden geçirelim.
Dünya ve katmanları
Dünya, Dünya’dan Dünya’nın merkezine kadar kabuk, manto ve çekirdek adı verilen üç katmandan oluşur. Fiziksel ve kimyasal özellikleri birbirinden farklıdır. Dünya’dan Dünya’nın merkezine inildikçe yoğunluk, sıcaklık ve basınç artar.
a) Yerkabuğu (taşosfer)
Dünyanın her yerini kaplayan kabuğa litosfer veya kabuk denir. Hâlâ sıcak ve hamur gibi olan manto üzerinde adeta yüzen yer kabuğunun kalınlığı her yerde aynı değildir. Yerkabuğunun kalınlığı karada 30-40 km, deniz ve okyanus tabanında 8-10 km civarındadır.
Yerkabuğu, yerkabuğunun en ince ve en az yoğun tabakasıdır. Mantoya doğru alçaldıkça kabuk sıcaklığı 33m’de 1 °C artar. Ancak bu sıcaklık değişimi yer altı sularının, taşların vb. etkisiyle üniform olmayabilir.
kabuk; Kompozisyon ve yoğunluk bakımından farklılık gösteren iki katmandan oluşur:
1. Kahretsin
Canlı organizmaların üzerinde yaşadığı katmandır. Yoğun silikon (Si) ve alüminyum (Al) içerdiği için SiAL olarak adlandırılır. Tamamen donmuş olan bu tabakanın yoğunluğu 2,7 g/cm3’tür Siyaal tabakası okyanus tabanında ince, karada kalındır.
2. Sima
Sial tabakasının altında bulunur. Bileşiminde silisyum (Si) ve magnezyum (Mg) içerdiği için Sima adını almıştır. Tükürük tabakasındaki taşlara göre yoğunluğu biraz artarak 3,3 g/cm3 olmuştur.
Silent ve çimento farklı kalınlık ve yoğunluklara sahiptir.
Yer kabuğunu oluşturan kayalar (taşlar)
Yerkabuğundaki elementler bir araya gelerek mineralleri oluşturur. Kayalar (taşlar), katı haldeki minerallerin karışımından oluşur.
Yer kabuğunu oluşturan kayaçlar üç ana gruba ayrılabilir. bunlar; magmatik (sertleşmiş) kayaçlar, tortul kayaçlar ve metamorfik kayaçlar. Bu kayaçlar, jeolojik çağlarda milyonlarca yılda birbirine dönüşebilir. Kaya döngüsü adı verilen bu olayda, Dünya’daki kayalar daha derine inerek magmaya ulaşır ve burada erir. Bu kayaçlar daha sonra çeşitli şekillerde magma ile yüzeye çıkarak soğutulur. Bu şekilde magmatik kayaçlar oluşur (katılaşma). Katılaşma kayaçları zamanla bozunarak aşınır.
Nehirler, rüzgarlar, dalgalar ve buzullar gibi kuvvetlerin etkisiyle parçalanan bu kayaçlar, yer kabuğunun içi boş bölgelerinde taşınır ve birikir. Böylece tortul kayaçlar oluşur. Sert kayaçlar ve tortul kayaçlar, yerkabuğunun hareketleri sırasında yüksek sıcaklık ve basıncın etkisiyle metamorfik kayaçlara dönüşür.
Kayaçlar bileşimlerine göre üç gruba ayrılır:
1. Kaya gibi sağlam
Magmanın soğuması ve katılaşması sonucu oluşan kayaçlardır. Yerkabuğundaki oluşum yerine göre ikiye ayrılır. Sağdaki fotoğrafta graniti görebilirsiniz.
a. İç magmatik kayaçlar
Yerkabuğundaki magmanın yeryüzüne ulaşmadan önce yavaş yavaş soğuması sonucu oluşan taşlardır. Bu taşlar oluşum açısından yer altında dağılmış olsalar da dış kuvvetlerin üst tabakayı aşındırdığı bazı yerlerde yüzeyde ortaya çıkarlar. Başlıcaları granit, siyenit, diyorit ve gabrodur.
B. Geçirgen kayaçlar
Magmanın katılaşmasıyla oluşan kayaçlardır. Ana dış ateşli taşlar. bazalt, obsidyen (volkanik cam), andezit, pomza ve trakit. Magmatik kayaçlar çeşitli alanlarda kullanılmaktadır. örnek; Andezit, bazalt, bims gibi kayaçlar inşaat ve ısı yalıtımı gibi alanlarda kullanılmaktadır. Sağdaki resimde bazaltı görebilirsiniz.
2. Tortul (tortul) kayaçlar
Yeryüzünde fiziksel (mekanik) veya kimyasal ayrışma ile aşındırılan maddeler, dış kuvvetler tarafından taşınarak deniz ve göl tabanları ile vadi ve ova yüzeylerinde biriktirilir. Başlangıçta yumuşak ve ufalanırlar. Ancak daha sonra sertleşerek taş halini alır. Sedimanter taşlar genellikle sedimantasyon sonucu tabakalı bir yapıya sahiptir. fosiller içerir. Fosiller, tortul tabakaların oluşum dönemleri ve özellikleri hakkında bilgi elde etmek için kullanılır.
Tortul kayaçlar bileşimlerine göre üçe ayrılır.
a. Mekanik tortul kayaçlar (klasik):
Nehirler, rüzgarlar, buzullar ve dalgalar gibi dış kuvvetler tarafından aşındırılan malzemelerin toprak çukurlarında katmanlar halinde birikmesi sonucu oluşurlar. Bu taşlar başlıca silttaşı, konglomera ve kumtaşıdır.
B. Kimyasal tortul kayaçlar:
Suda çözünen minerallerin müteakip çökelmesiyle oluşurlar. Kireçtaşı (kireçtaşı), alçıtaşı (alçıtaşı) ve kaya tuzu kimyasal tortul taşlardır. Metamorfik kayaçlardan biri olan mermer inşaat sektöründe, elmas ise takı olarak kullanılmaktadır. Sağdaki fotoğrafta kireç taşını görebilirsiniz.
c. organik tortul kayaçlar
Çeşitli hayvan ve bitki kalıntılarının üst üste yığılması ve zamanla fosilleşmesi sonucu oluşurlar. Taş kömürü, linyit, turba, mercan kireçtaşı ve tebeşir gibi kömürler organik tortul taşlardır. Taşkömürü ve linyit gibi organik taşlar ısınma ve elektrik enerjisi üretiminde kullanılmaktadır.
3. Metamorfik (metamorfik) kayaçlar
Yüksek sıcaklık ve basıncın etkisi altında donma veya çökelme sonucu oluşan taşların kimyasal ve fiziksel değişim ve dönüşüm sonucu oluşan taşlardır. Sağdaki fotoğrafta gnaysları görebilirsiniz.
B. Manto
Yerkabuğunun altında sıcak, hamur benzeri bir sıvı lav tabakasıdır. Yerkabuğunun hemen altında lav yatay olarak hareket eder. Bu olayın meydana geldiği yerlerde, yer kabuğunun (kıtaların) bir kısmı yıkanır. Bu da kıtaların yer değiştirmesine, okyanuslardaki değişimlere, volkanizmaya, depremlere ve dağ oluşumlarına yol açar. Buradan da anlaşılacağı üzere iç kuvvetlerin kaynağı mantodur. Manto yaklaşık 1.200 santigrat derece sıcaklığa sahiptir.
çekirdek c
Yer kabuğunun iç kısmını oluşturur. Yoğunluğu ve kalınlığı en fazla olan katmandır. Dış ve iç çekirdek olmak üzere iki bölümden oluşur. Dünyanın merkezinde sıcaklık 4.500-5.000 santigrat dereceye ulaşır.
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]