Göl soğanı, başta Anadolu olmak üzere Marmara bölgesinin ormanlık alanlarında ve ülkemizin Konya, Samsun, Erzurum illeri civarında doğal olarak yetişmektedir. Amaryllidaceae (nergis) familyasından Leucojum cinsine ait bir bitki grubudur. Amaryllidaceae familyasına ait alkaloidleri (galantamin, tazzetin, likorin, lektin vb.) yüksek miktarda içerir. Bu cinste ülkemizde yetişen tek tür Leucojum aestivum L.’dir. Süs bitkisi ve tıbbi aromatik bitki olarak kullanılır.
Göl bitkisinde çiçek sapında salkımlar halinde 3-7 çiçek oluşur. Çiçeklenme Mart ve Haziran ayları arasında gerçekleşir. Ortaya çıkan çiçek yaklaşık bir ay boyunca bitki üzerinde kalır. Göl soğanının çiçeklerinin döllenmesi sonucunda 3-4 cm uzunluğunda kapsül şeklinde meyveler oluşur. Kapsüllerin içi siyah, bezelye benzeri, 5-7 mm uzunluğundadır. Kabalak ve Sarıklı farklı yörelerde kök bitkiye verilen diğer isimlerdir. 1100 metre yüksekliğe kadar çayır ve bataklıklarda doğal olarak yetişir.
Hem soğanları hem de yeşil kısımları galantaminler başta olmak üzere birçok önemli alkaloid içermeleri nedeniyle tıbbi aromatik bitkiler olarak kullanılmaktadır. Alkaloit içeriği bakımından tıbbi aromatik olarak kullanılan soğanlı bitkilerin başında gelmektedir. Bu alkaloitlerin çeşitli farmakolojik etkileri vardır. Ayrıca galantamin alkoloidi, çağımızda özellikle ileri yaşlarda sık görülen Alzheimer hastalığının tedavisinde de kullanılmaktadır. Ayrıca bitkiden elde edilen etanol virüslere karşı etkilidir. Bu kapsamda göl soğanlarının alkaloit tesislerinde işlenmesi ile alkaloitler elde edilmektedir. İlaçlar daha sonra bu alkaloidleri içeren ilaç fabrikalarında üretilir. Ayrıca göl soğanları yetiştikleri topraktaki zararlı maddeleri emme yetenekleri sayesinde son zamanlarda topraktaki biyolojik maddeyi temizlemek için de kullanılmaktadır. Ülkemiz göl soğanı ihracatında dünyada bir numaradır. Alkaloit fabrikasının kurulmasıyla birlikte göl soğanı ihracatından elde edilecek gelirin iki katına çıkabileceği söyleniyor.
Göl soğanı (Leucojum aestivum L.) tohumlar, yavru soğanlar ve parçacık yöntemiyle çoğaltılır. Tohumculukta çiçeklenme ekimden 4-5 yıl sonra gerçekleşir. Bir dönümden 30-40 bin adet üretilebilir.
Parçacık yönteminde arpacık arpacık soğanın taban plakasının meristematik bölgesinden hücre bölünmesi yoluyla dilimlere bölünmesiyle üretilir. Bu amaçla dilimlenmiş arpacıklar polietilen torbalarda karanlık bir inkübatörde 18-23°C sıcaklıkta 12 gün bekletilir. Bu süre sonunda elde edilen pırasalar 2-3 yıl açıkta veya serada yetiştirilir. Bu yöntem için en uygun zaman Haziran ve Eylül ayları arasıdır. Segment sayısının artması ile soğan gelişimi ve çiçek oluşumu süresi uzar. Bu nedenle boyları yaklaşık 11-12 cm olan soğanların 4’e bölünmesinin daha uygun olacağına karar verilmiştir.
Küçük soğan yönteminde soğanlar 8-10 cm derinliğe kadar ekilir. 7-8 yıl sonra burada genç pırasalar oluşur. Soğan sonbaharda ekilir. Soğanda çap kaybını önlemek için bitkinin yaprakları kuruduktan sonra soğanlar alınır.
Diğer soğanlı bitki türlerinde olduğu gibi, doğadan kapsamlı bir şekilde toplanmaları, yetiştikleri alanlardaki popülasyonların büyük ölçüde tahrip olmasına neden olmuştur. Bitkinin yaşam döngüsünün uzun olması, üreme oranının düşük olması ve olgunlaşmamış soğanların olgun soğanlarla birlikte alınması bitkinin üremesini engellemiş, bu da doğadaki bitki sayısında önemli bir azalmaya yol açmıştır. Bu nedenle bitkinin doğadan toplanarak satışı 19 Temmuz 2012 tarih ve 28358 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmelikle kesinlikle yasaklanmıştır. Bu yönetmelik kapsamında gerekli şartları sağlayan işletmelere üretim izinleri verilmiştir. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı bölge müdürlüklerinden. Yetiştirilerek elde edilen çiçek soğanları ve yeşil kısımlarının çeşitli kontrolleri yapıldıktan sonra üretim izni alan firmalara Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığınca belirlenen kota aralığında ihracat izni verilir. Bu kapsamda 2016 yılında üretilip ihraç edilebilen göl soğanının payı 6 milyon olarak belirlendi.
Kaynak:
msxlabs.org
SEYİDOĞLU, N., 2009, Parçacık Teknolojisi ile Leucojum aestivum Üretimi.
ÇİÇEK, E., ÇETİN B., ÖZBAYRAM AK, TÜRKYILMAZ H., 2013, Soğanlı tohumların (Leucojum aestivum L.) çimlenmesi üzerine kurutma, çimlenme sıcaklığı ve depolamanın etkisi.
yazar:Segedim Aydın
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]