Eğrelti otları çiçeksiz bitkilerdir ve genellikle spor üreterek çoğalırlar. Çiçekli bitkilerde olduğu gibi eğrelti otlarının da kökleri, gövdeleri ve yaprakları vardır. Bununla birlikte, çiçekli bitkilerden farklı olarak eğrelti otlarının çiçekleri veya tohumları yoktur; Bunun yerine, genellikle küçük sporlarla ürerler veya yürüyen eğrelti otunun örneklediği gibi bazen vejetatif olarak ürerler.
Geçmişte, eğrelti otları, diğer spor taşıyan vasküler bitkilerle gevşek bir şekilde gruplandırılmıştı ve genellikle eğreltiotu müttefikleri olarak anılırdı. Son genetik araştırmalar, eğrelti otları ve müttefikleri arasındaki ilişkiler hakkında sürprizler ortaya koyuyor. İlk olarak, eğrelti otunun atkuyruğu otu ile yakından ilişkili olduğu görülmektedir. Aslında, at kuyruğu artık eğrelti otları olarak gruplandırılmıştır. İkincisi, yaygın olarak eğrelti otu müttefikleri olarak adlandırılan bitkiler, kulüp yosunu ve tüy otu, eğrelti otlarıyla hiçbir şekilde akraba değildir. Bitkiler aleminin üyeleri arasındaki genel ilişkiler aşağıdaki şemada gösterilmiştir.
Eğrelti otları yapraklı damarlı bitkilerdir. Çiçekli bitkiler ve kozalaklı ağaçlar besin ve su akışını sağlayan damarlara sahip olsalar da yaşam döngüleri çok farklıdır. Kozalaklı ağaçlar ve çiçekli bitkiler, zorlu ve kuru koşullarda hayatta kalmak için evrimleşmiştir. Eğrelti otları eşeyli üreme için suya ihtiyaç duyar.
İçindekiler
Temel eğreltiotu anatomisi
Eğrelti otu üremesini anlamak için eğrelti otunun kısımlarını bilmek faydalıdır. Yapraklı yaprak denilen kısımda oluşan dallara pinnül denir. Bazı stipüllerin alt tarafında spor lekeleri vardır. Tüm yaprak ve kepçelerde mikrop yoktur. Bunlara sahip yapraklara verimli yapraklar denir.
Sporlar, yeni eğreltiotu büyümesi için gerekli olan genetik materyali içeren küçük yapılardır. Yeşil, sarı, siyah, kahverengi, turuncu veya kırmızı olabilirler. Sporlar, bazen bir soru (çoğul sori) oluşturmak için bir araya toplanan sporangia adı verilen yapılarla kaplıdır. Bazı eğrelti otlarında veya sporangia’da, indusia adı verilen zarlarla korunurlar. Diğer eğrelti otlarında sporlar havaya maruz kalır.
Kuşak değişimi
Eğrelti otunun yaşam döngüsü, bitkinin iki neslinin kendini tamamlamasını gerektirir. Buna kuşak değişimi denir. Nesil diploiddir, yani her hücrede iki özdeş kromozom seti veya tam bir genetik tamamlayıcı (bir insan hücresi gibi) taşır. Spor yapraklı eğrelti otu, sporofit adı verilen diploid neslin bir parçasıdır. Fern sporları yapraklı bir sporofite dönüşmez. Çiçekli bitkilerin tohumları gibi değildirler. Bunun yerine, tek bir nesil üretirler. Bir haploid bitkide, her hücre yarım set kromozom veya genetik tamamlayıcılar (insan spermi veya yumurta hücresi gibi) içerir. Pantolonun bu versiyonu kalp şeklinde küçük bir bitkiyi andırıyor. Buna prothallus veya gametofit denir.
Fern yaşam döngüsü ayrıntıları
Açıklandığı gibi bir eğrelti otu (sporofit) ile başlayan yaşam döngüsü şu adımları takip eder:
• Diploid sporofit, hayvanlarda ve çiçekli bitkilerde yumurta ve sperm üreten aynı süreç olan mayoz yoluyla haploid sporlar üretir.
• Her spor, bölünerek fotosentetik bir prothallus (gametofit) oluşturur. Mitoz, kromozom sayısını koruduğu için, prothallustaki her hücre haploiddir. Bu bitki, sporofit eğrelti otundan çok daha küçüktür.
• Tüm prothallus mitozla gamet üretir. Hücreler zaten haploid olduğundan mayoz gerekli değildir. Prothallus genellikle aynı bitki üzerinde hem sperm hem de yumurta üretir. Sporofit yapraklar ve köklerden oluşurken, gametofit yaprakçıklar ve kökler içerir. Plasenta içinde sperm, anteridyum adı verilen bir yapıda üretilir. Yumurta, archegonium adı verilen benzer bir yapıda üretilir.
• Sperm kamçısını yumurtaya doğru yüzmek için kullandığından, döllenme su varlığında gerçekleşir.
• Döllenmiş yumurta prothallusa yapışık kalır. Yumurta, DNA’nın bir yumurta ve bir spermden füzyonu ile oluşan diploid bir zigottur. Zigot, mitoz yoluyla diploid bir sporofite dönüşerek yaşam döngüsünü tamamlar.
Bilim adamları genetiği anlamadan önce, eğrelti otu üremesi gizemliydi. Yetişkin eğrelti otları sporlardan çıkmış gibi görünüyordu. Bir bakıma bu doğrudur, ancak sporlardan çıkan genç bitkiler genetik olarak yetişkin eğrelti otlarından farklıdır. Sperm ve yumurtanın aynı gametofit üzerinde üretilebileceğine dikkat edilmelidir, böylece eğrelti otu kendi kendine döllenebilir. Kendi kendine döllenmenin faydaları, daha az spor kaybı, harici gamet taşıyıcılarına gerek olmaması ve çevrelerine adapte olmuş organik özellikleri koruma fırsatıdır. Çapraz döllenme avantaj sağladığı için türüne yeni özellikler katabilmesinden kaynaklanmaktadır.
Eğreltiotlarının üremesinin diğer yolları
Eğrelti otu yaşam döngüsü eşeyli üremeyi ifade eder. Bununla birlikte, eğrelti otları eşeysiz üreme yöntemlerini de kullanır.
• Apogami, sporofit döllenmesi gerçekleşmeden önce Gametofit’e dönüşür. Eğrelti otları, koşullar döllenmeye izin vermeyecek kadar kuru olduğunda bu üreme yöntemini kullanır.
• Eğrelti otları, çoklu yaprak uçlarında genç eğrelti otları üretebilir. Genç eğrelti otu büyüdükçe ağırlığı, yaprağın yere doğru sarkmasına neden olur. Genç eğreltiotu kendi kendine köklendikten sonra ana bitkiden ayrı olarak yaşayabilir. Üreme bitkisi ebeveyni ile genetik olarak aynıdır. Eğrelti otları bunu hızlı üreme aracı olarak kullanır.
• Rizomlar (lifli kök benzeri yapılar), yeni eğreltiotu sürgünleri vasıtasıyla toprakta yayılabilir. Rizomlardan büyüyen eğrelti otları da ebeveynleri ile aynıdır. Bu, hızlı çoğaltmaya izin veren başka bir yöntemdir.
Kısaca; Eğrelti otları hem cinsel hem de eşeysiz üreme yöntemlerini kullanır. Eşeyli üremede haploid sporofit, haploid gametofit haline gelir. Yeterli nem varsa, gametofit döllenir ve diploid bir sporofite dönüşür. Sporofit, yaşam döngüsünü tamamlayan sporlar üretir. Eşeysiz üreme yöntemleri arasında çiftleşme, yumuşak yaprak uçları ve kök yayılımı bulunur.
kaynak:
https://www.sas.upenn.edu/~joyellen/bioweb.html
https://www.naturehills.com/blog/post/fern-life-cycle
yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]