Sitka ladin (Picea sitchensis) Haziran ayında Alaska, Cordova yakınlarındaki Prince William Sound’un kenarı boyunca.
Açık havada vakit geçirmek, ruh halinizi iyileştirmek, biraz temiz hava almak ve sağlıklı bir egzersiz yapmak için harikadır, ancak aynı zamanda bitkilerin alışılmadık dünyasını keşfetmek için de mükemmel bir fırsattır. Yeşil ortamda yaşayan 375.000’den fazla spesifik bitki türü vardır. Bunların 2/3’ünü tohumlu bitkiler oluşturur.
Tohumlu bitkiler (çiçekli bitkiler) açık tohumlular ve kapalı tohumlular olmak üzere iki alt grupta incelenir.
Dünyadaki bitkilerin büyük çoğunluğu kapalı tohumlular grubuna aittir. Ancak açık tohumlular da ekosistemin önemli bir parçasıdır. Her iki gruptaki bitkiler tohum üretseler de benzer yönleri olduğu gibi farklı yönleri de vardır. Bu önemli ikilemi daha iyi anlayabilmek için bitkiler dünyasının kapısını biraz aralayalım.
İçindekiler
açık tohumlular (açık tohumlular)
Şu anda dünyada bulunan yaklaşık 1.000 açık tohumlu türü vardır. Ülkemizdeki ormanların %54’ü çeşitli açık tohumlulardan oluşmaktadır. Açık tohumlular adı, Yunanca çıplak anlamına gelen “Gymnos” ve tohum anlamına gelen “Sperma” kelimelerinin birleşiminden oluşur. Tohumlu bitkiler 300-400 milyon yıl önce ilk ortaya çıktıklarında, açık tohumlular hayatta kalmak ve büyümek için mükemmel özelliklerle donatılmıştı. Açık tohumlu bitkilerden sikadlar, iğne yapraklılar ve ginkgolar, Triyas döneminde çiçeksiz bitkiler olan eğrelti otlarının yerini aldı ve geniş bir yayılma gösterdi. Kapalı tohumlular da bu dönemde ortaya çıkmaya başladı.
Açık tohumluların alt sınıfları
Açık tohumlular grubuna ait ana sınıflar Cycas, Ginkgos, Conifers ve Gnetofitas’dır. Ayrıca şu anda soyu tükenmiş iki gruba daha sahiptir.
Sikas Lar: Cycads (cycads) Kretase döneminde azalmaya başlasa da günümüzde 9 cins yaşamaktadır. Sikadlar (aynı zamanda sikadlar da denir), tropikal ve subtropikal bölgelerle uyumlu, yoğun, tüylü yaprakları olan palmiye benzeri ağaçlardır. Bu tür ağaçların sadece erkek veya sadece dişi kozalakları vardır. Dişi kozalaklı bir sikad, yalnızca yakınlarda erkek kozalakları olan bir ağaç varsa tohum verir. Böcekler tozlaşmayı sağlar. Renkli ve iri tohumların ortama dağılımı diğer hayvanlar tarafından sağlanır. Tohumlarının yutulması hem insanlar hem de evcil hayvanlar için tehlikelidir.
Ginkgo: Sümsük kuşlarının çoğunun nesli tükendi. Hayatta kalan tek tür, “tapınak veya tapınak ağacı” odası olarak adlandırılan Ginkgo biloba’dır. Genellikle bunlar Çin menşeli süs bitkileri ve doğal olarak büyüyen bitkilerdir. Fosil ağaç, fil kulağı ağacı, Çin yelpaze çamı ve kız kılı gibi isimlerle de anılan bu ağaç anavatanında (Çin) kutsallığın ve ölümsüzlüğün simgesi kabul ediliyor. İlginç bir şekilde, ginkgo binlerce yıldır yaşıyor. Cycas gibi, erkek veya dişi koniler üretir. Kamçılı sperm, dişinin konisindeki yumurtaya ulaşmak için suda yüzer. Ateşe ve haşerelere karşı dayanıklı olan ginkgo ayrıca antimikrobiyal, antienflamatuar ve antioksidan maddeler içerir.
Kozalaklı Ağaçlar (İğne Yapraklı): İğne yapraklı dal 625’ten fazla tür içerir. Açık iğne yapraklılar
tohumların en iyi bilinen ve en yaygın örnekleridir. İğne yapraklılar grubuna ladin (köknar), selvi, ardıç, sedir, sekoya, çam, porsuk, mazı ve ladin dahildir.
Gnetofit’ler: Nimfofitler açık tohumlu karaktere sahip olmalarına rağmen yaprak, odun, damar demeti ve çiçek kompozisyonları bakımından farklılık gösterirler. Ayrıca bu sınıfın reçine kanalları yoktur ve tozlaşma böcekler tarafından gerçekleştirilir. Erkek ve dişi kozalaklar ayrı ağaçlarda bulunur ve kapalı tohumluların çiçeklerine benzer. Bu yönler dikkate alındığında, düz ve geniş yapraklı Neptofitlerin açık tohumlular ve kapalı tohumlular arasında bir melez olduğu düşünülmektedir. Efedra (asılı deniz üzümü) adı verilen bitki bu kategoriye örnektir.
Gymnospermler çok yıllık bitkilerdir.
Gymnospermler çalı, funda veya odunsu formdaki çok yıllık bitkilerdir. Açık tohumluların gövdelerindeki damar demetleri, yaprak dökmeyen ve çoğunlukla tüylü (bazı yapraklarda şeritler, yelpaze ve küçük, tüylü pullar vardır) düzenlidir ve aralarında bir kambiyum bulunur. İğne yapraklı ağaçlar, ormanlarda en bol bulunan ağaçlardır. Açık tohum olarak adlandırılmalarının nedeni, tohumların meyvenin içinde olmayıp konik pullar üzerinde açık olmasıdır.
Çoğunlukla yaprak dökmeyen ve her zaman yeşil olan bu bitkiler, bir zamanlar oldukları kadar belirgin veya baskın olmasalar da, dünyanın en güzel ağaç türlerinden bazılarını içerir. Tohum saçmak anjiyospermlere (anjiyospermler) göre biraz daha zor ve tehlikeli olsa da, özel adaptasyonlarla dünya ekosistemlerindeki yerlerini sağlamlaştırmışlardır.
Not: Yaprak dökümü bir tür akıntıdır. Açık tohumlular yapraklarını her yıl düzenli olarak değil, birkaç yıllık aralıklarla dökerler. Öte yandan, düşen yaprakların yerine yeni yapraklar çıkar. Bu yüzden her zaman yeşil görünürler.
Açık tohumlularda üreme
Gymnospermlerin (gymnospermler) gerçek çiçekleri yoktur. Koni şeklinde çiçekler. Koniler yakından incelendiğinde bir eksen etrafında spiral şeklinde dizilmiş konik pullardan oluştuğu görülür.
Aynı ağaçta fakat farklı dallarda erkek ve dişi kozalaklar bulunur. Erkek kozalaklarda mayoz bölünme ile oluşan polen taneleri (polen taneleri) rüzgarla dişi kozalaklara ulaşır, yani tozlaşma gerçekleşir. Rüzgarla taşınması gerektiğinden (bazı türlerde böcekler tarafından taşınır), her erkek kozalakta birkaç milyon tane polen üretilir. Polenin rüzgarla taşınmasını (anemogami) kolaylaştıran 2 veya 3 hava kesesi vardır. Dişi kozalakların yumurtaları konik pulların tepesinde açıktır.
Polen taneleri 12-15 ay boyunca dişi kozalaklara ulaştıktan sonra döllenme gerçekleşir. Açık tohumlularda döllenme, kapalı tohumlularda olduğu kadar çift değildir, tek döllenme görülür. Kapalı tohumluların endospermi triploiddir (3 kromozomlu), açık tohumluların endospermi ise haploiddir (n kromozomlu) ve döllenmeden önce gelişir. Ek olarak, açık tohumlular polikotiledondur ve 2-18 çene bulunur.
Döllenmeden sonra oluşan zigot, bir embriyo oluşturmak için mitotik bölünmelere uğrar. Daha sonra oluşan tohumlar kanatlıdır, kozalakların pullarına yerleşir ve 1-3 yıl içinde olgunlaşır. Bu tohumlar kozalakların olgunlaştığı ve kozalak pullarının açıldığı yerden ayrılarak ortama uçar ve yere düşer. Koşullar uygun olduğunda çimlenme süreci başlar. Çimlenme sonucunda genç fideler oluşur. Gymnospermler gerçek meyveler üretmezler.
Gymnospermlerin insan yaşamına faydaları
Dünyanın akciğeri olan ormanlarda geniş bir alanı kaplayan açık tohumlular endüstriyel değere de sahiptir. Reçine çam ağaçlarından elde edilir ve boyacılıkta kullanılır. Açık tohumluların ahşabı da sıklıkla mobilya, kibrit ve kağıt yapımında kullanılır. Bazı açık tohumlular süs bitkisi olarak yetiştirilirken, diğerleri peyzaj bitkisi olarak yetiştirilir. Bazı nekrofit türleri (Gnimon Gnimon veya Melingo gibi) tıpta ve beslenmede kullanılır. Melinjo, Endonezya, Filipin ve Tayland mutfağında yaygın olarak kullanılmaktadır. Tohumlarından ve yapraklarından sebze çorbaları, kavrulmuş kuruyemişler ve çerezler üretilir. Kırmızı tohumlar o bölgedeki pazarlarda toplanır ve satılır.
Kapalı tohumlular (anjiyospermler)
Anjiyospermler, dünya çapında 250.000 ila 350.000 tür içeren bitkiler krallığının üyeleridir ve açık tohumlularda bulunmayan gerçek çiçekleri içerir. Doğaya eşsiz bir güzellik katan çiçekler, kapalı tohumlu bitkilerin üreme organlarıdır. Çiçekler, çanak yapraklar, taç yapraklar, erkek organlar ve dişi organlar gibi dıştan ve içten başlayarak 4 kısımdan oluşur.
Çiçekler üremede önemli bir avantaj sağlar ve genellikle hermafrodittir (androjendir), ancak çoğu zaman kendi kendine tozlaşamazlar. Çiçekli bitkiler ayrıca farklı kuş türleri, böcekler, rüzgar, su vb. içerirler, bu da çeşitliliği artırır ve bu türlerin farklı ekolojik nişleri doldurmasını kolaylaştırır. Bazı anjiyosperm türleri ile özel tozlaşma ilişkileri geliştirir.Bazı kapalı tohumlu türleri aseksüel olarak da üreyebilir. Muazzam adaptasyon çeşitliliği, renk, yaprak şekli ve boyutu ile çiçek ve meyvelerin görünümünde geniş farklılıklara sahip olmalarına da olanak tanır.
Kapalı tohumluların (anjiyospermler) bir başka benzersiz adaptasyonu, döllenmeden sonra gelişen besleyici bir doku olan endospermin oluşumudur. Bu doku gelişmekte olan embriyonun beslenmesine yardımcı olur ve yeni ortaya çıkan fide için gerekli korumayı sağlar. Endosperm triploiddir, yani 3n kromozoma sahiptir.
Tohumlar meyvededir
Tüm meyveler çiçek oluştursa da, tüm çiçekler meyve vermez. Tozlaşma ve tohum gelişiminden sonra çiçeğin dişi organının yumurtalık kısmı sıklıkla meyveye dönüşür. Bu bir tohum dağıtma mekanizmasıdır. Meyvede depolanan ve korunan tohumlar (dolayısıyla anjiyospermler), meyveyi yemek için tüketen hayvanların dışkıları ile birlikte bulundukları yerden çok uzaklara dağılabilirler.
Tek ve çift kutuplu
Kapalı tohumlular monokotil ve dikotiledon olmak üzere iki gruba ayrılır. Her iki grubun kök, çiçek, yaprak, gövde yapısı ve damar demetleri bakımından farklılıkları vardır. Aralarındaki en önemli fark kambiyumdur. Sapın enine büyümesini ve kalınlığını sağlayan kambiyum dokusu, tek çeneklilerde değil dikotlarda bulunur. Tek çenekli kapalı tohumlular otsu bitkilerdir (buğday, yulaf ve arpa gibi), çift çenekli kapalı tohumlular (armut, şeftali, portakal ve elma gibi) genellikle odunsu bitkilerdir.
Kapalı tohumlular yetiştirmenin anahtarıdır
Odunsu ve otsu türlere sahip anjiyospermler, dünyadaki ana yetiştirme noktasıdır. Beslenmede önemli yeri olan un, ekmek, bulgur, pirinç ve şeker gibi besinlerin tamamı anjiyosperm bitkisinden elde edilir. Sofrada bulunması ve tüketilmesi şiddetle tavsiye edilen sebze ve meyveler de kapalı tohumlulardır. Doğa, maydanoz, soğan, fasulye, lahana, elma, şeftali, narenciye, kavun, havuç, biber, pırasa, patates ve domates gibi çok çeşitli kapalı tohumlu ürünler sağlamıştır.
Yiyeceklere ek olarak, kapalı tohumlular da açık tohumlular gibi bazı ilaçların ve giysilerin üretiminde önemli bir rol oynar. açık tohumlular (özellikle çam gibi iğne yapraklı türler) öncelikle odun ve kağıt üretiminde kullanılır.
Son kelime
Günlük hayatımızda gördüğümüz hemen hemen her bitki açık tohumlular veya kapalı tohumlulardır ve her iki grup da küresel kültüre ve ekosisteme belirli amaçlar için hizmet eder. Bu iki grup arasındaki farkı bilmek, tarih boyunca kara bitkilerinin uzun ve karmaşık evrim dizisini anlamaya yardımcı olur ve ekosistemlerin mevcut yörüngesine dair ipuçları sağlar.
kaynak:
http://portalhiuinjakarta.blogspot.com
https://www.scienceabc.com
https://www.bilim-teknoloji.com
yazar: Özdaş süpervizörü
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]