Beyindeki dopamin sistemi çok karmaşıktır ve motivasyon, ödül, ruh hali ve zevk gibi çok önemli süreçlerde önemli rol oynar. Çok karmaşık olduğu için, dopamin sisteminin işleyişini etkileyebilecek birçok farklı gen ve genetik varyant vardır. Bu makale, bu önemli genetik faktörler ve bunların beyindeki genel dopamin seviyelerini ve aktivitesini nasıl etkileyebileceği hakkında bilgi vermektedir.
İçindekiler
Dopamin işleviyle ilgili genler ve SNP’ler
• Dopamin reseptörü genleri: Dopamin reseptörleri, gerçek nörotransmitter dopaminin beyindeki hücrelerin aktivitesini nasıl etkilediğidir. Dopamin sistemi çok karmaşıktır ve birçok farklı spesifik tipte dopamin reseptörü içerir. Her tür, belirli nöron türleri üzerinde bulunur ve farklı reseptör türleri arasında değişen belirli bireysel işlevlere sahiptir. Her bir reseptör türü ayrıca, her bir türün sayısını ve belirli bir kişinin beyninde tam olarak nasıl çalıştıklarını etkileyebilen, reseptörlerin üretiminde yer alan spesifik genler içerir.
• Dopamin D1 reseptör geni (DRD1): Bu gen, sinir hücrelerinin büyümesini ve davranışını kontrol etmede rol oynadığı düşünülen dopamin D1 reseptörlerini kodlar.
• Dopamin D2 reseptör geni (DRD2): Bu gen “D2” dopamin reseptörünü kodlar. DRD2 genindeki rs1800497 SNP’nin ‘T’ aleli, nispeten daha az D2 reseptörü ile ilişkilendirildi. Bir araştırmaya göre, bu genetik varyant nispeten düşük DEHB oranlarıyla da ilişkilendirilebilir.
• Dopamin D3 (DRD3) reseptör geni: DRD3, beynin limbik bölgelerinde bulunan ve çeşitli bilişsel, duygusal ve hormonal işlevlerle ilişkili dopamin reseptörlerini kodlar.
Dopamin D4 reseptör geni (DRD4)
• Dopamin D5 reseptör geni (DRD5)
Dopamin üretimi, dağıtımı ve iletimi
Dopaminin beyindeki nöral aktiviteyi etkilemek için bağlanabileceği farklı tipte reseptörler olduğu gibi, dopamin nörotransmiterinin kendisinin üretiminde yer alan birçok spesifik bileşik de vardır. Aynı şekilde, beyinde dopamin üretimi için gerekli olan çeşitli ‘bileşenlerin’ (metabolik öncüller) ve diğer bileşiklerin oluşumunda yer alan bir dizi farklı gen vardır. Bu genlerdeki varyantlar, bireyin ürettiği dopamin miktarını etkileyebilir.
Bununla ilgili olarak, dopamini parçalamaya (metabolize etmeye) ve onu etkisiz hale getirmeye yardımcı olan birkaç başka bileşik vardır. Bu bileşikleri oluşturmaya yardımcı olan genlerdeki varyantlar, belirli bir kişinin beyninde dopaminin ne kadar aktif olduğunu büyük ölçüde etkileyebilir.
Tirozin Hidroksilaz (TH): TH proteininin oluşumu (motivasyondan sorumlu dopamin kemotaksisi). Spesifik olarak, tirozinin dopamine dönüştürülmesinde rol oynar.
Dopamin beta hidroksilaz (DBH): DBH, dopaminin norepinefrine (“noradrenalin” olarak da bilinir) dönüştürülmesinde rol oynar.
Katekol-O-metiltransferaz (COMT): COMT, özellikle beynin bilişsel veya yürütücü işlevlerden sorumlu bölümlerinde (prefrontal korteks gibi) dopamini parçalayan (metabolize eden) bir enzimdir. COMT’de iyi çalışılmış bir SNP (rs4680), dopamin düzeylerini etkiler ve farklı kişilik özelliklerine neden olur.
Amino asit oksidaz (DAO): DAO, dopamin oluşumuna (sentezine) katkıda bulunur.
DOPA dekarboksilaz (DDC): DDC, L-DOPA’nın dopamine dönüştürülmesine yardımcı olur. Dopamin ve serotonin üreten yolun bir parçasıdır.
Monoamin oksidaz A (MAOA): MAOA, dopamini parçalayan bir enzimdir.
Monoamin oksidaz B (MAOB): MAOB, dopaminle ilgili bir enzim.
Kolinerjik nikotinik reseptör alt birimleri alfa 4 (CHRNA4): CHRNA4, dopamin sentezinin kontrolünde yer alan bir proteini kodlar.
Kolinerjik nikotinik reseptör alt birimleri beta 2 (CHRNB2): CHRNB2, dopamin sentezinin pozitif kontrolünde yer alan bir proteini kodlar.
Distrobrevin bağlayıcı protein 1 (DTNBP1): DTNBP1, dopamin sentezinin kontrolünde yer alan bir proteini kodlar.
Fibroblast büyüme faktörü 20 (FGF20): FGF20, dopamin sentezinde yer alan bir proteini kodlar.
5-Hidroksitriptamin reseptörü 2A (HTR2A veya 5-HT2A): Bir serotonin reseptörü olan HTR2A, dopamin sentezinde yer alır.
5-Hidroksitriptamin reseptörü 1A (HTR1A veya 5-HT1A): HTR1A’nın medial prefrontal korteks, striatum ve hipokampus boyunca dopamin salınımının uyarılmasında yer aldığı düşünülmektedir. Bazı araştırmacılar, bu genin şizofreni ve Parkinson hastalığı gibi bazı psikiyatrik veya nörolojik bozuklukların gelişiminde rol oynayabileceğini öne sürdüler.
5-Hidroksitriptamin reseptörü 1B (HTR1B): HTR1B, prefrontal kortekste dopamin salınımını inhibe etmede rol oynadığı düşünülen bir proteindir.
Parkin RBR E3 ubikuitin protein ligaz (PRKN): PRKN, dopamin oluşumunun yanı sıra parçalanmasında (metabolizmada) yer alır.
Parkinson Hastalığı İlişkili Deglex (PARK7): PARK7’nin dopamin oluşumunu (sentezini) uyarmada rol oynadığı düşünülmektedir.
Sinüklein alfa (SNCA): SNCA’nın hücresel geri alımı ve dopamin salınımını bloke etmekten sorumlu olduğu düşünülmektedir.
Anjiyotensin II reseptörü tip 2 (AGTR2): AGTR2’nin dopamin oluşumunda yer aldığına inanılmaktadır.
GTP siklohidrolaz 1 (GCH1): GCH1’in de dopamin oluşumunda yer aldığı düşünülmektedir.
G proteini ile ilişkili reseptör 37 (GPR37): GPR37’nin, hücrelerin sinapstan dopamin almasına (almasına) yardımcı olan molekül olan dopamin taşıyıcısının aktivitesini etkilediği düşünülmektedir.
Dönüşen büyüme faktörü beta 2 (TGFB2): TGFB2, dopamin oluşumunda rol oynar.
PTEN aracılı kinaz 1 (PINK): PINK1’in nöronlardan dopamin salınımını arttırdığına inanılmaktadır.
Nöropeptit Y2 reseptörü (NPY2R): NPY2R’nin dopamin üretiminin uyarılmasında yer aldığına inanılmaktadır.
4-aminobutirat aminotransferaz (ABAT): ABAT’ın beyindeki dopamin aktivitesini etkili bir şekilde azaltan iki farklı rolü olduğu öne sürülmüştür. İlk olarak, dopaminin nöronlardan salınmasını (salınmasını) bloke edebilir. İkincisi, dopaminin aktif bir durumdan aktif olmayan bir duruma ayrışmasını (metabolizmasını) uyarabilir.
DBH benzeri monooksijenaz 1 (MOXD1): MOXD1, dopaminin ayrışmasında rol oynar.
Dopamin bağlanmasıyla ilişkili genler
Adrenoseptör beta 2 (ADRB2): ADRB2 genindeki varyantların, dopaminin beyindeki reseptörlerine nasıl bağlandığını etkilediği düşünülmektedir.
G proteinine bağlı reseptör 143 (GPR143): GPR143’ün ayrıca dopamin bağlanmasına dahil olduğuna inanılmaktadır. Aynı zamanda tirozin, L-DOPA ve dopamin için bir reseptördür.
Dopamin taşınmasıyla ilgili genler
Nöronlar nörotransmitterleri serbest bıraktıktan sonra, tekrar “yeniden kullanılmadan” önce nöronlara geri gönderilmeleri gerekir. Nörotransmitterlerin nöronlara geri dönmesine yardımcı olan “yardımcı moleküller”, nörotransmiterler olarak adlandırılır. Farklı nörotransmiter türleri için farklı taşıyıcı moleküller vardır ve bunların üretilmesine yardımcı olan kendi genleri vardır. Bu nörotransmitterlerin seviyelerini ve aktivitelerini etkileyen genler, bir bütün olarak beyindeki nörotransmitter seviyeleri ve aktivitesi üzerinde önemli bir etkiye sahip olabilir.
Çözünür taşıyıcı aile 22 üye 1 (SLC22A1): SLC22A1, dopamin taşınmasında yer alan bir proteini kodlar.
Çözünür taşıyıcı aile 22 üyeli 2 (SLC22A2): SLC22A2, dopamin taşınmasında yer alan bir proteini kodlar.
Çözünür taşıyıcı aile 22 üye 3 (SLC22A3): SLC22A3, dopamin taşınmasında yer alan bir proteini kodlar.
Çözünen taşıyıcı aile 6 üye 3 (SLC6A3): Adından da anlaşılacağı gibi SLC6A3, dopamini hücreye taşıyan dopamin taşıyıcı (DAT) adı verilen bir proteini kodlar.
Veziküler monoamin taşıyıcı 2 (VMAT2): VMAT2, SLC18A2 geni tarafından kodlanan bir proteindir. Dopamin iletiminde rol oynar.
Torsin 1 A (TOR1A) ailesi üyeleri: TOR1A, dopaminerjik aktiviteyi kontrol etmede (biraz dolaylı) bir rol verdiği düşünülen dopamin taşıyıcı bölgesi SLC6A3’ü de kontrol eder.
kaynak:
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22530780
https://europepmc.org/article/pmc/pmc5856580
https://www.nature.com/articles/tp2013125
yazar: Özlem Güvenç Ağaoğlu
Diğer gönderilerimize göz at
[wpcin-random-posts]